امشب هالوین است. در میان نوشتن چندین بار زنگ خانه به صدا در آمده است. بچه های کوچک با فانوسهایی کاغذی در دست در را که باز می کنی شروع می کنند سرود هالوین خواندن. بعد باید شکلاتی بیسکویتی تعارفشان کنی. هر چه در خانه دارم گذاشته ام روی سینی حصیری. چرا یادم نبود که تهیه ببینم؟ بعد از سی ماه کار در این کشور امشب اولین باری است که مراسم هالوین هلند را می بینم.
پس نوشت:
چون بعضی خوانندگان اشکال کرده اند که 11 نوامبر هالوین نیست من موضوع را پیگیری کردم. ماجرا از این قرار است: هالوین رسمی عمدتا کاتولیکی است و در مناطق کاتولیک نشین رایج است و در آخر اکتبر و روز اول نوامبر که روز تمام قدیسان نام دارد بزرگ داشته می شود. اما چون این رسمی باقیمانده از دوره ما قبل مسیحی (و دوره به اصطلاح کافران است) پروتستان ها (اکثریت هلندی ها مثلا) به آن قائل نیستند و در عوض روز بعد از تولد قدیس مارتین را که 11 نوامبر باشد با مراسمی مشابه اما با لباس های عادی یا بر اساس شخصیت های انجیلی (و نه لباسهای جادوگرانه چنانکه در هالوین رسم است) جشن می گیرند. این متن از ویکی پدیا به همین موضوع اشاره دارد.
Halloween has become increasingly popular in The Netherlands since the early 1990s. From early October, stores are full of merchandising related to the popular Halloween themes. Students and little children dress up on Halloween for parties and small parades. Trick-or-treating is highly uncommon, also because this directly interferes with the Dutch tradition of celebrating St. Martin's Day. On November 11, Dutch children ring doorbells hoping to receive a small treat in return for singing a short song dedicated to St. Martin.
گنجشکان دانا و شادمان به تو آموختند:
میان پرنده ای که سرودخوان
سینه به سینه باد می گذرد
با آن که او را نقاشی می کند
پرواز
فاصله ای جاودانی است
صفارزاده بجز این بحثها برای من با دو چیز دیگر تداعی می شود. یکی تکه ای از شعرش که همیشه با خود بازخوانده ام و حق یافته ام و دیگری کوشش بلیغ او برای ترجمه قرآن به انگلیسی. شعر او زیبا و روان بود و گاهی فخیم اما من تنها صمیمیت گاه به گاه شعر او را دوست می داشتم. از میان شعرهایی که به گمانم در آمریکا سروده این تکه را که از حس یک ایرانی دور از وطن سخن می گوید خوش می داشتم و به دلم نشسته بود:
دلمان تنگ شده است
برای خاکی که خوب می شناسیم
و بعد شرح می داد که این همان وطن فقرزده و دودخورده و چه و چه است اما باز هم دلمان برایش تنگ می شود. این حس برای من بسیار ارجمند بود. حتی زمانی که ایران بودم. حالا که فکر می کنم می بینم شاید رمز علاقه من به دوداسکادن هم همین بود. زندگی سختی که عمیقا دوست اش داری. حسی هست در آن که آمیزه سربلندی و آگاهی به فقر و عقبماندگی را توامان دارد. و من بسیار خوب می توانستم این حس را بفهمم.
صفارزاده از آن گروه معدود روشنفکران بود که مقبولیتی میان اهل حکومت داشت گرچه چندان خودی هم نبود. در عوض مثل یهودای خائن از جمع روشنفکران غیرمذهبی و چپ رانده شده بود یا بهتر است بگویم بایکوت شده بود. او صلاحیت های بسیاری داشت و یک سر و گردن از بسیاری از آنها که او را می راندند بالاتر می ایستاد اما آنها جمع بودند و او فردی تنها بود. روش زاهدانه در زندگی و پرهیزی که حتی از بزرگداشت و تجلیل داشت او را تنهاتر هم می کرد.
تلاش صفارزاده برای ترجمه قرآن بارزترین نشانه از هنر و اخلاق او بود. و مبارزه ای که باید می کرد تا خود را به عنوان مسلمانی متفاوت در روزگار کنفورمیسم تثبیت کند. او نهایتا به آن طرحی که می خواست نهایت وجودش و چکیده دانش و استعدادش باشد رسیده بود. زندگی زاهدانه ای داشت و همه سالهای آخر عمر را به این کار بزرگ همت گماشته بود. اینکه یک ایرانی مسلمان همت خود را صرف این کار کرده است و با مقابله ترجمه های مختلف و نقد عالمانه آنها متنی نزدیکتر به درک اسلامی خود فراهم آورده است برای من ارج بسیار دارد. از اینکه او غرق در این کار شده بود هم لذت می برم و این او را در چشم من عزیز می کند. در جامعه ای که داشتن هدفهای بلندمدت معمول نیست و همه به دنبال طی مراحل به صورت دفعی و یکشبه اند و بتدریج هدف داشتن در زندگی به معنای دهه 40 و 50 اش زوال یافته است ارزش صفارزاده به این بود که زندگی اش هدفی داشت. مثل بزرگان دیگری چون شریعتی از نسلی بود که زندگی شان بر محور هدفهای معینی شکل می گرفت و تمام حیات شان را وقف آن می کردند. برای من او همیشه زنده است. گاه در راهرو هم را می بینیم و گاه در اتاق او یا من نشسته ایم و بحث می کنیم. او زنی میانسال است و پرکار و سرشناس و من جوانی بیست و چند ساله که نشستن با بزرگان برایش فرصتی برای ارزیابی خود است. برای من حرفهای او در آن زمان دانشجویی بسیار مغتنم بود و از او می اموختم و با داده های او درگیر می شدم و تمرین می کردم که چگونه آنچه را او می آموخت نقد کنم و یکجا نپذیرم و راه خود را پیدا کنم و توان گفتگو با او را در خود بپرورم. زمان ما را از هم جدا کرد اما همیشه کارهاش را تعقیب کردم و برایش احترام قائل بودم و هرگز کسی که او را بدگفته باشد جدی نگرفتم. جهان ما بسیار متفاوت بود اما من می فهمیدم که او در جهان خود زنی معتبر است که مستقل و اندیشمندانه زندگی می کند صاحب رای و صراحت لهجه است و مردان بسیاری را به مقابله بر می انگیزد. شاید اگر صفارزاده ده سال دیرتر کارهایش را شروع می کرد یا جنبش زنان ده سال زودتر این می شد که هست او قدر در خور می دید. نوع درک او از زندگی در آشوب ارزشهای پس از انقلاب تا حد زیادی منحصر به خود او باقی ماند. این از قدر او که زندگی را چنانکه می خواست زندگی کرد نمی کاهد اما قدرشناسی او را از سوی جامعه ناممکن یا دشوار می کند.
پس نوشت:
از تمام دوستانی که برای درگذشت سرتیپ خادمی بزرگ خانواده ما با کامنت و ایمیل تسلیت فرستادند و همدردی کردند به جان سپاسگزارم و محبت ها و الطاف و دوستی آنها را قدر می گزارم و فراموش نمی کنم.
روشنفکران به همین سبب گرایش به رقابت در بازار آزاد ندارند و ترجیح می دهند در محیط های حفاظت شده کار کنند. دربارهای قدیم نمونه خوبی از محل ایده آل برای پناه جستن روشنفکران است. به زبان دیگر آنها از نظام متمرکز بیشتر حمایت می بینند و از آن بیشتر هم حمایت می کنند. منطق متکثر و غیرمتمرکز بازار آزاد کار و سرمایه برای روشنفکر دلچسب نیست:
«از اين رو، شگفت آور نيست كه توزيع پاداشهای مادی و غيرمادی بر اساس يك سازوكار توزيعی متمركز در مقايسه با "آنارشی و آشوب" بازار بيشتر خوشایند روشنفكران باشد. همان طور كه دانشآموزان دارای هوش كلامی توزيع توسط آموزگار را بر توزيع خودجوش در راهروها و حياط مدرسه ترجيح ميدهند، توزيع در یک جامعهی سوسياليستی دارای برنامهريزی متمركز نیز بیشتر از توزيع در يك جامعهی سرمايهداری خوشایند روشنفکران است.»
در آنچه در نظام اجتماعی غرب می گذرد روشنفکران کمابیش پناهگاههایی برای خود می یابند و یا گروههایی از آنها راه کار با بازار رقابت را می آموزند و میان روشنفکری خود که نیاز به حمایت دارد و کار که نیاز به برنامه ریزی و رقابت و تحصیل سود و زیان دارد پل می زنند. اما اندوهناک ترین محیط برای روشنفکران جوامعی مثل ایران است که در آن پناهگاههای سنتی روشنفکری از بین رفته و یا بشدت تضعیف شده و در پناهگاههای دولتی هم تنها گروههای معینی از روشنفکران راه دارند که بار دولتی بودن را باید بر شانه خود حس کنند.
بنابرین راه چاره چیست؟ روشنفکران چگونه می توانند «تنزل رتبه» اجتماعی خود - به قول نویسنده مقاله - را جبران کنند و جایگاه اجتماعی خود را به اندازه جایگاه عقلانی خود فرابرند؟ توجه دارید که نویسنده خود در غرب زندگی می کند که وضع روشنفکران به اندازه ایران بد نیست. با اینهمه این تنزل رتبه رنج آور است. این اساس بسیاری از افسردگی های رایج در میان روشنفکران ایرانی است. البته در بلبشوی حاکم بر رتبه بندی اجتماعی در ایران که ناشی از آشوب انقلاب و به هم ریختن نظم قدیم است اکنون این حس فقط به روشنفکران محدود نمی شود. بسیاری هستند که فکر می کنند به اندازه شایستگی شان قدر و مرتبه ندارند.
این موضوعی است که می ارزد روشنفکران در باره آن به بحث بپردازند. روشن کنند که آسیب ها از چه ناحیه ای است و راه درمان آن چیست و از سوی دیگر معیارهایی برای شایستگی مشخص کنند که هر کسی بر اساس ذهنیات خود خود را برتر نشمارد. می دانم که این هم در جامعه پریشان ایرانی نزدیک به غیرممکن شده است. جامعه ای که در آن هیچ اتوریته ای محترم نمانده است و در آن هر کسی خدا ست. امری که در ادعاهای عجیب و غریب بسیاری از مردمان عادی و نیز چهره های عمومی شده و سرشناس خود را نشان می دهد. روشنفکری اگر نتواند راه نجاتی از این چاه هول پیدا کند ناچار رو به زوال خواهد رفت. اما گمان من این است که در عمل کسانی در وجود خواهند آمد که بتوانند راه برون-رفتی پیدا کنند ولی گروهی هم زوال خواهند یافت. نجات یابندگان البته همان کسانی نیستند که به قول سعید حنایی کاشانی خود دانسته یا نادانسته معلم تاریکی ایدئولوژی های سرکوبگر و انحصارگرای قرن پیش (فاشیسم و کمونیسم) بوده اند. روشنفکر عصر ما قوه خرد و داوری خود را باید در این مسیر به کار گیرد که هم از خود نقدی کارساز و راهگشا به دست دهد و هم واضع معیارهای تازه ای برای شایستگی و کامیابی باشد. حرف من در اینجا نیز صرفا طرح مساله است. شاید فرصتی کنم و برای پاسخ نیز طرحی به دست دهم. اما خوشحال می شوم اگر دوستانی که با من هم اندیشه اند یا پیش از من این راه را رفته اند سخن بگویند و دستگیری کنند. این هم الان مساله ذهن و زندگی من است. حقیقتی شخصی و همزمان مربوط به کار من برای جامعه ایرانی است.
هدایت، علاقهی خاصی به کافهنشینی داشته است. آیا اکنون کسی در تهران پیدا میشود که شما را در شهر آن گونه بگرداند که هدایت در آن پرسه میزده است؟ آیا کافههای هدایت را میشناسید؟ از آنها اثری مانده است؟ اگر آری، آیا نشانهای، آن غایب را حاضر میکند؟ (مقاله اش را اینجا بخوانید)
ما به تاریخ مان زیاد می نازیم اما در عمل از تاریخ مان می گریزیم. دیروز با آرشیتکتی ایرانی صحبت می کردم که از زوال و نابودی بافت های ستنی در تهران می گفت. هر چیز خوب و مدرن باید نو باشد و شیک باشد. می گفت در تهران خانه ای که سی ساله باشد دیگر کلنگی محسوب می شود. یعنی باقی ماندن و عمر کردن بنا بی معنا است. با این سرعت کلنگی شدن ما از تاریخ می بریم. هر چه سی ساله شده باشد گویی دیگر کلنگی است.
مردمی که خواهان گسستن از گذشته اند چگونه می توانند «یادآوران» خوبی باشند؟
ما از گذشته می بریم چون از آن وحشت داریم از آن بیزاریم. شکل خشونت و بدویت ما ست. شکل دوران عدم بلوغ ما ست. زمانی که جوش های درشت چرکین در می آوردیم. شبها محتلم می شدیم. دوره ای که نادان بودیم. دوره ای که آنقدر در آن خطا کرده ایم که همان بهتر که فراموش اش کنیم. ما از تاریخ مان شرمنده ایم. اگر نبودیم اینقدر از آن نمی گریختیم. ما دلمان نمی خواهد یکبار بایستیم و با خودمان رو در رو شویم.
نیکفر درست می گوید که جمهوری مقدسان ما با هر چه یاد است می جنگد مگر همان یادهای رسمی که به کار او بیاید. این هم کمک می کند به ضعف حافظه مان. آنها که می توانند به یاد بیاورند هر روز کمتر و کمتر می شوند. این است که ما فردایی هم نداریم.