نمونه ای بسيار خوب در خروج از منطق ارسطويی

ا‌ز هلسينكى پايتخت بندرى فنلاند تا SALO كارخانه اصلى گوشى‌هاى تلفن همراه نوكيا يكصد كيلومتر راه است راهى باريك از ميان جنگل، بركه‌ها و آب‌گيرهاى متعدد كه در يكى از معدود روزهاى آفتابى اين سرزمين حتى از پشت پنجره‌هاى نه چندان تميز اتوبوس حامل خبرنگاران نيز خودنمايى مى‌كند.

جنگل نقشه ای با هزار راه ممکن
تعارض ميان طبيعت دست نخورده و پيشرفته‌ترين ابزار ارتباطى قرن - يعنى تلفن همراه - چيزى است كه ذهن را به خود مشغول مى‌كند، آنچه باعث شده كشورى كه تا 30 سال قبل صرفا از طريق منابع و صنايع توليدات جنگلى ارتزاق مى‌كرده و هم اكنون نيز حدود 30درصد از درآمد صادراتى‌اش را همين جنگل تامين مى‌كند به سوى صنايع الكترونيك و مخابرات سوق داده شود، پرسش ساده‌اى است كه مى‌تواند حتى پاسخى به همين سادگى داشته باشد: جنگل!

بى‌شك فنلاند را نمى‌توان با كشورهاى صنعتى مثل آلمان، انگلستان و فرانسه مقايسه كرد كه سابقه و عمر صنايع و پيشرفت‌هاى متعدد آنها در بخش‌هاى مختلف به قرن‌ها مى‌رسد. اين كشور 338هزار كيلومتر مربعى با 5ميليون نفر جمعيت، نمونه يك اقتصاد با رشد سريع طى سه دهه اخير است كه بخش عمده آن نيز مديون رشد در بخش الكترونيك و مخابرات است در سال 1960 تنها يك درصد از صادرات فنلاند را محصولات الكترونيكى تشكيل مى‌داد كه در سال 2000 اين ميزان به 32درصد رسيد.

جنگل براى فنلاند مثل سپر و آذوقه - توامان - عمل كرده و طى دهه اخير با پيوستن به اتحاديه اروپا حالا اين كشور چشم نواز به يك قدرت اقتصادى تبديل شده است اين شادى يكى از مدرن‌ترين قوانين جنگل است.

عادت داشتن به تغيير
كارخانه SALO برخلاف آنچه از فعاليت‌هاى پيش‌تر عنوان شده آن به ذهن متبادر مى‌شود چندان بزرگ به چشم نمى‌آيد حتى عنوان NOKIA روى ساختمان آن نيز چندان بزرگ‌تر از تبليغات خيابانى آن نيست. ... توليد مرحله به مرحله توضيح داده مى‌شود. نه خط توليد و نه مراحل كاملا روباتيك و تست‌هاى فنى آنچنان عجيب و غريب نيست كه كسى را شگفت‌زده كند شايد مهمترين نكته‌اى كه مى‌توان به آن اشاره كرد ظرفيت تغييرپذيرى اين كارخانه است كه مدير توليد آن نيز بر آن تاكيد مى‌كند: "تلفن همراه يك محصول كاملا تغييرپذير است يعنى به همان سرعتى كه به چشم مى‌آيد مى‌تواند از چشم هم بيفتد بنابراين بايد هميشه موضوع تغيير را در نظر گرفت ما در اينجا به تغييرات عادت كرده‌ايم."

نقشه قطعی وجود ندارد
به زحمت مى‌شد بين اين فنلاندى جدى اخمالو و نسبتا تنومند و محصولات ظريف اين كارخانه ارتباطى قايل شد اما براى او صحبت كردن از محصولات ظريفى مثل تلفن همراه و مراحل توليد آن چيزى بيش از يك وظيفه به نظر مى‌رسيد: "روزى چند نفر از متخصصان صنايع يكى از كشورها براى بازديد آمده بودند به من گفتند نقشه قطعى شكل توليد را نشان بده به آنها گفتم چنين نقشه‌اى نداريم! چون نقشه قطعى براى محصولى كه نياز مدام به تغيير دارد مثل سند مرگ است."

يک سوم کارکنان در بخش تحقيق مشغول اند
هرچند پيش از سفر به نظر مى‌رسيد مهمترين بخش از اين بازديد نمود بيرونى اين شركت يعنى مرحله توليد آن باشد اما به واقع شايد بتوان قلب اين شركت را در جاى ديگرى جست و جو كرد، در بخش‌هاى تحقيق و توسعه كه به گفته مسوولان اين شركت حدود يك سوم كاركنان در اين زمينه مشغول به كار هستند.

نوكيا تاكنون بيش از ده‌ها ميليارد يورو در زمينه تحقيق و توسعه هزينه نموده و در كشورهاى فنلاند، چين، مجارستان، هند، آمريكا، انگلستان و آلمان واحد تحقيق و توسعه ايجاد كرده است. چنين روندى باعث شده كه اين شركت براى بازار و سلايق مختلف انواع و اقسام گوناگونى از گوشى‌هاى موبايل را ارائه دهد. چنين شكل نگرشى البته خاص نوكيا نيست بسيارى از شركت‌هاى بزرگ هم‌اكنون واحدهاى تحقيقاتى مجهزى را براى تعيين استراتژى و طراحى محصولات ايجاد مى‌كنند و امروزهِD‌Rبه يك بخش تفكيك ناپذير از صنايع تبديل شده است.

براى شركتى كه تنها در سال 2004 با 54هزار كارمند در سراسر جهان حدود 30ميليارد يورو درآمد خالص داشته و 30درصد از سهم بازار تلفن‌هاى همراه جهان را در دست دارد خرج‌هاى كلان در زمينه بازار دور از انتظار نيست خصوصا براى محصولى مثل تلفن همراه كه به شكل يك كالاى مصرفى درآمده و فواصل تغييرات آن توسط مشتريان نيز روز ‌به ‌روز در حال كاهش است.

بسيارى از موبايل‌بازان حرفه‌اى همين امروز هم مى‌دانند كه شركت‌هاى توليد كننده گوشى موبايل كم‌كم از منظر جلب نظر توقع آنها عقب مى‌افتند حتى اگر با آخرين سرعت نيز بدوند.

اطمينان خاطری برای هيچ کس وجود ندارد
هر چند بسيارى نوكيا را با نام تلفن همراه مى‌شناسند اما اين محصول فقط يكى از چهار ستون اين شركت را تشكيل مى‌دهد. مولتى‌مديا، شبكه و راهكارهاى جامع ديگر بخش‌هايى هستند كه نوكيا در آن سرمايه‌گذارى عظيمى انجام داده است.

نوكيا هم اكنون در طرح‌هاى متعددى با شركت‌هايى مثل اوراكل، آى بى ام، سيمانتك و checkpoint ، فوجيتسو و اچ پى شريك است. رقباى اين شركت در زمينه سرويس‌دهى شامل easymobile ، vonage است و رقباى بزرگترى كه كار اپراتورى هم انجام مى‌دهند شامل skype ، yahoo ، MSN مى‌شوند. اين سه نام اخير خصوصا طى چند سال گذشته در زمينه خدمات روى وب، موفقيت‌هاى متعددى را كسب كرده‌اند و مزيت‌هايى را نسبت به نوكيا - خصوصا در زمينه خدمات روى وب- دارند. اما در خارج از فضاى شبكه‌اى مزيت‌هاى نوكيا بيشتر به چشم مى‌آيد. برخى رقباى ديگر مثل‌ NEXTEL، AT‌ِT، Cingular ضمن اتحاد يا تلفيق با يكديگر عملا فضاى فشرده رقابتى را به وجود آورده‌اند. در زمينه تلفن همراه نيز رقباى بسيارى نزديك به نوكيا وجود دارند كه يكى از اصلى‌ترين رقبا در همسايگى اين كشور - سوئد- اريكسون است كه با شركت سونى در زمينه تلفن همراه متحد شده است.

چنين فضاى فشرده‌اى عملا رقابت سنگينى را در اين عرصه ايجاد كرده و اطمينان خاطرى براى هيچ‌ شركتى وجود ندارد.

توليد تکرار نيست: از خر عصاری تا مار موقعيت سنجی
در راه برگشت و برفراز جزيره‌هاى پوشيده از جنگل فرصتى براى نگاهى به كتاب اهدايى
 NOKIA: INSIDE STORY است كه تصوير و توضيحى در مورد بازى‌ مار گوشى‌هاى نوكيا و شباهت‌دادن آن به در پيش گرفتن استراتژى شركت‌هايى از اين دست را شرح داده است: "بازى مار كه روى بسيارى از گوشى‌هاى نخستين نوكيا وجود دارد نمادى از غيرقابل پيش‌بينى بودن هدف در يك بازار متغير مثل موبايل است، اين بازى نشان مى‌دهد كه مسير يك مار به دنبال نقطه هدف بنابر موقعيت آن بلافاصله تغيير مى‌كند و چگونه يك‌شركت بايد همچون يك مار با هر تغيير ناگهانى هدف استراتژى و جهت حركت خود را نيز تغيير دهد."

*فشرده نوشته شهرام شريف؛ عنوانها برای برجسته کردن منطق درونی متن از سيبستان