نوشته ای از هفتاد سال پيش در توصيف امروز ايران

اين روزها به مناسبت بحث تاريخ و فرهنگ ايران - که از چالش با آرای مصطفی ملکيان شروع شد - مطالب مختلفی می خوانم تا يک بار ديگر آنچه را بايد پيش نهاد مرور کنم. هر مطلب دندانگيری از اين باب برايم سوال برانگيز می شود يا هر کدام سوالی برانگيخت دندانگير جلوه می کند. اصلا بدون سوال چيزی هم پيدا نمی کنی. وقتی سوال بود خيلی چيزها هم که معنا نداشت معنادار می شود. اوايل انقلاب خيلی رسم بود که ليست کتاب معرفی کنند. ذهنيت ها ايدئولوژيک بود. فکر می کردند بسته های معينی از اطلاعات را که کسب کنی همه  سوالات عالم را جواب  داده ای. حال آنکه درست برعکس بايد می بود. من سالها بعد فهميدم که اگر کسی می خواهد از چيزی سر در آورد يا کتابی بخواند نخست بايد سوال داشته باشد. چه بخوانم؟ به من بگو چه سوالی داری. و اين اصل ساده بود که حرف شريعتی را برای من فهما کرد. گفته بود در پاريس که بودم يکباره ديدم همه آن چيزهايی که زمانی خوانده بودم طوطی وار يا به اجبار درس و توصيه استاد برايم معنا پيدا کرده است. در واقع شريعتی سوال پيدا کرده بود.

خلقيات ما ايرانيان کتاب مشهور جمالزاده را به مناسبت سوال از هويت ايرانی و اخلاق او دست گرفتم. هيچوقت آن را نخوانده بودم گرچه ديده بودم و شايد تورقی هم کرده بودم اما به چشمم چيزی نيامده بود. سفر کانادا که بودم چاپ افستی از آن را کتابفروشی پگاه همراه با چند کتاب ديگر هديه کرده بود با خود آورده بودم. ولی گوشه کتابخانه کوچکم مانده بود. حالا که با سوال تازه ای نگاهش کردم ديدم نمی توانم زمين بگذارمش. کتاب عجيبی است که بايد تحليل اش کرد. جمالزاده در واقع جنگ يا گلچينی از هر چه ديگران در باره ايرانيان گفته اند که عمدتا معايب است جمع آورده اما بی هيچ بررسی در کنار هم گذاشته است. ايران است از چشم دشمنانش يا دوستان عيجويش يا گاه دلسوزان متحيرش. من در پاسخ متعادل به اينکه ايران کجاست و ايرانی کيست نمی توانم از تصويری که اين دست آراو آثار می دهند صرفنظر کنم. تصويری که تاريخ هم نشده و چه بسا همچنان در ذهن بسياری از عيب جويان و تحقير کنندگان فرهنگ ايرانی - که چه بسيار خود ايرانيان هستند!- وجود دارد. ايده اصلی کتاب البته يک جور روضه خوانی جديد است. بيان مفاسد اخلاقی ايرانيان -و گاه محاسن ايشان-  تا بلکه جماعت به خود آيد غافل از اينکه تغيير اخلاق بدون تغيير پايه های جامعه شناختی اخلاق ممکن نيست. تحليل تفصيلی اش بماند. که حرف امشب من نيست.

حرف امشب من نقل بخشی از اين کتاب است که برايم تکان دهنده بود. بخشی که نقل نوشته ای است از ابراهيم خواجه نوری در روزنامه "شفق سرخ" به تاريخ شهريور 1311 يعنی 73 سال پيش. در  دوره اوج حکومت تجددگرای رضاشاه. اگر بيشتر مفاسدی که از اخلاق ايرانی در اين کتاب نقل شده -  و بسياری از آنها جای بحث دارد- به ايران عمدتا روستايی اوايل قرن 14 و پيش از آن برمی گردد، اين يکی از شاخصه های شهرنشينی ايرانی است. ببينيد که تا چه حد شبيه روزگار ماست. آيا ما هنوز از سايه آن تجدد دستوری بيرون نيامده ايم؟ آيا تجدد ايرانی از طرح و حل همين نوع مسائل آغاز نمی شود؟

"امروز درستی و راستی بيشعوری محسوب ميشود. حس مليت و قوميت و نوع دوستی جزو خرافات و اباطيل بقلم ميرود و حتی محبت به فاميل و علاقه به زن و بچه و برادر و خواهر هم مورد تمسخر و مضحکه واقع گرديده است و يک مشت مردم بی مسلک و بی "ايدآل" و عاری از هر گونه مقدسات تمام مراتب عالی انسانی را از دست داده در قعر  منجلاب خودخواهی و خودپسندی مثل مگس های بال شکسته دست و پا ميزنند. ... اعتماد که پايه و اساس زندگی اجتماعی است از ايران يکسره رخت بربسته است. وزير بروسا اعتماد ندارد، روسا باعضا اعتماد ندارند، عارض بوکيل اعتماد ندارد، وکيل بقاضی ... و همه هم حق دارند." (پايان نقل بدون ويرايش متن و شيوه خط)

من می خواهم تصور هر چه کامل تری از ايران داشته باشم. بدون چنان تصور و تصويری از امروز و گذشته نزديک و دورتر نمی توان ارزيابی کرد که در کجا قرار داريم، چه مخاطبانی داريم، چه کارهای کردنی داريم، و کدام از کارهايی که می کنيم با اين جغرافيای فرهنگی سازگار است و می تواند در بهبود اوضاع موثر افتد، و کدام پرت است و رنج بيهوده و افزودن به سرگيجه عمومی. برای من سوال اساسی اين است که چه مولفه های فرهنگی و سياسی و جامعه شناختی تداوم آنچه را خواجه نوری بيش از هفتاد سال پيش تشخيص داده، امکان پذير کرده است؟ اخلاق امری اجتماعی است. ميان جامعه امروز ما و جامعه هفتاد سال پيش کدام مشترکات باقی است که آن شاخصه اخلاقی هنوز هم شاخصه ما يا يکی از شاخصه های مهم ماست.  و چگونه می توان ميان اين انحطاط سمج و مزمن در اخلاق اجتماعی با آن هويت درخشان تاريخی جمع زد؟ اين است ايرانيت ما؟ اصلا ايران به کنار. اسلام چطور؟ اين است اسلاميت ما؟ جامعه ای که بر رشته های اعتماد خود مثل عنکبوت می لرزد؟ آيا در چنين جامعه ای که گويا هر کسی از صدر تا ذيل سر خوردن و بردن دارد هيچ صورتی از پيشرفت و تجدد ممکن است؟ روشنفکران -به عنوان پيامبران مدرنيته- در اين جامعه برای چه کسی کار می کنند؟

در ستايش سادگی و مردمگرايی

اين روزها وبلاگ ام را خواب می بينم! يعنی خواب می بينم که بايد چه بنويسم و چگونه وارد بحث معينی شوم. مدتی است نمی نويسم يا کم می نويسم. ديشب دوستی می پرسيد چرا و گفتم که مساله ای يا مساله های به هم پيوسته ای ذهن ام را بسيار به خود مشغول کرده است. بنابرين يا بايد از آن مساله ها بنويسم که چون هنوز پخته نشده شدنی نيست يا از مسائل ديگر که چون مساله اين روزهای من نيست لطفی نخواهد داشت. اين مسائل خوابم را هم اشغال کرده اند.

ارزش مخاطب ارزشی تعيين کننده
بگذاريد از واقعه ای بنويسم که مرا به اين يادداشت رساند. ديروز فريد حائری نژاد فيلمساز ايرانی مقيم کانادا اينجا بود. فيلمی را که در باره نيک آهنگ و وبلاگ نويسان ايرانی ساخته با هم ديديم. خوش ساخت و تر و تميز و مفيد و مختصر. فريد اصرار غريبی دارد که فيلم بايد ساده باشد و عامه فهم و برای اين بايد بتواند شخصيتی را محور خود قرار دهد تا مخاطب با آن رابطه برقرار کند و موضوع فيلم را "بگيرد".

فريد تربيت شده نظام رسانه ای غرب است. تحصيلاتش را در مسکو ختم کرده و سالهاست در کانادا با تلويزيون همکاری می کند. او بشدت به قواعد ارتباط با مخاطب پايبند است. سر يک فيلمنامه هم که من و او با هم کار می کنيم همين دعوا را داريم. او می گويد تو فيلم را بايد بر محور يکی از آدمهای قصه "شخصی" کنی. من هنوز با ساخت پيشنهادی او کنار نيامده ام. به نظرم فرق مهمی در اين ميان هست. يک فرق تئوريک. من عقلا می فهمم که او چه می گويد اما قلبا می خواهم از آن تن بزنم! ماجرا چيست؟

نخبگان ما از سادگی می گريزند
واقعيت اين است که در بن تربيت فرهنگی خود، ما سادگی را نفی می کنيم. ما دوستدار ساخت های پيچيده و مفاهيم تو بر تو و زبانی متناسب با آن هستيم: ترانساندانتال. تمام تربيت ما بر چيز ديگری بجز سادگی استوار است. ما را تربيت می کنند که تحسين شويم. اين سنت قديم ماست. کافی است نگاهی بيندازيم به آثاری که تا پيش از مشروطه توليد می کرده ايم. آثاری مغلق اما مزين به همه صنايع زبانی. آثاری قدرتمند از نظر زبانی اما ضعيف از نظر ارتباط برقرار کردن. در نثر که ظاهرا روشن است چرا که آثار منشيانه نمونه بسيار دارد. اما در شعر رسانه ديگر فرهنگ ما هم قصه همين بوده است. اين جمله آن شاعر مشهور و مغرور صدر مشروطه را به ياد آوريم که گفت برای من مهم نيست که قصايد مرا کسی نفهمد. يک نفر هم بفهمد کافی است. ما انگار هميشه برای همان يک نفر می نويسيم. برای همين سرشار از غروری هستيم که همزمان تنه به تنه نااميدی می زند: مرا کسی نمی فهمد.

ما سادگی را تحقير می کنيم. چيزی را که همه بتوانند با آن رابطه برقرار کنند نمی پسنديم. و آنچه را هم می پسنديم به جرات می توان گفت نمی فهميم! ما سادگی و روشنی را خالی می بينيم. سطحی فرض می کنيم. آثار خوب و همه فهم در ميان جايی باز نمی کنند بکنند هم منتقدان که وجدان معذب مايند آن را به چيزی نمی گيرند. بنابرين ما خواه نا خواه نويسندگان و شاعران و مترجمان و محققان و سينماگران و روزنامه نويس هامان را به سوی نخبه گرايی سوق می دهيم. آری حتی روزنامه نويسان ما کسانی که نقش و وظيفه شان ارتباط برقرار کردن با بيشترين مخاطبان است.

وقتی انتظارات ارزش آموزشی را قربانی می کند
به حساب اعتراف هم می گذاريد بگذاريد. من خود نيز بين سادگی مردمگرا و پيچيدگی نخبه گرا چه بسا آونگ می شوم. گفتم عقلا می فهمم که سادگی موهبتی است اما قلبا به همان تربيت استادان خود و محيط روشنفکری خود می گرايم. زير پا گذاشتن انتظارات محيط کار بسيار دشواری است. در توضيح انتظارات برای نمونه بگويم که من ادب پهلوانی را با تحقيق فراگير و بر اساس تقريبا همه موجودی آثار فارسی نوشتم. می خواستم به دانشجويانم بگويم که حتی بدون دانستن زبان های فرنگی هم با خواندن همين مقدار آثاری که در دسترس است می توان به نتيجه ای رسيد. مشکل اين است که نمی خوانيم! اما احساس می کردم انتظارات چيز ديگری است. با خود می گفتم رساله دکترايم را عمدتا بر اساس منابع فرنگی خواهم نوشت – تا رقيبان و منتقدان را قانع کنم که دست ام در استفاده از منابع غربی بسته نيست. انتظار آنها چنين بود. کسی باور نداشت و ندارد که بتوان بر اساس منابع فارسی به جايی رسيد. بر اساس اين اسطوره که: علم تنها نزد غربيان است.

سادگی فقط مساله زبانی نيست
سادگی يک معنا و  يک جهت ندارد. فريد فيلم اش را ساده می سازد: موضوع را کوچک می کند، از فنون تصويری برای خسته کننده نشدن آن استفاده می کند – مثلا کارتونهای نيک آهنگ را به انيميشن تبديل می کند، قهرمانی برای فيلم خود تعريف می کند، از بحث های نظری صرف تن می زند و به رابطه موضوع با زندگی جاری می پردازد، هر نوع اشاره ای که کار را برای مخاطب – مثلا کانادايی- گيراتر کند در فيلم می گنجاند، فيلمبرداری و تدوين را هم روان و خودمانی و در عين حال حرفه ای و با ظرافت انجام می دهد و مانند اينها. در واقع اينها بخشی از تکنيک های سادگی است. در عرصه فيلم مستند تلويزيونی.  

سادگی فقط زبان ساده نيست. موضوع ساده نيست. سادگی تکنيک ارتباط با مخاطب عمومی است. همان که معمولا در ميان ما به ابتذال هم می گرايد و موجب رميدن هر چه بيشتر روشنفکران از سادگی می شود.

دموکراسی همچون فلسفه سادگی
سادگی فلسفه ای دارد. ارتباط با مردم فلسفه آن است. مردمی که اساس فلسفه های اجتماعی و سياسی قرن اخير بوده اند. چنانکه قرن بيستم را قرن مردم ناميده اند. هر پديدآورنده ای که به مردم بينديشد نمی تواند از سادگی تن بزند. بر اين اساس اگر به کار روشنفکران ايران نظر کنيم بايد بگوييم که بيشتر آنها به مردم نمی انديشند!

در طول تاريخ صد ساله اخير ما چند نهضت ساده نويسی داشته ايم. همه آنها برای تماس گرفتن با مخاطبان جديد بوده است: مردم. پيش از آن مخاطب نويسنده در دربار بود يا در حلقه های متصل به دربار و يا در حوزه های علميه. مخاطب هميشه به نوعی نخبه بود. از اشراف خلق بود.

نهضت های ساده نويسی ما به شعار ساده و صميمی رسيد. به سينمای مردمگرا در آثار مهرجويی و حاتمی و تقوايی رسيد. به شعر فروغ فرخزاد رسيد. به پديد آمدن روشنفکرانی مانند آل احمد و شريعتی رسيد. مطهری نيز که در اعلی عليين فلسفه و کلام بود عيبی نمی ديد که داستان راستان بنويسد.

ساده پردازان روشنفکران مردمی ما
ساده نويسان ما و ساده پردازان و مردمگرايان ما بهترين روشنفکران ما و موثرترين آنها بوده اند. آنها از زمانی که به وجود آمدند همواره حل المسائل جامعه خود بوده اند. تمام آثار آنها تمام مسائل عمده ما را در دوره آنها ثبت کرده است. آنها هرگز دنباله رو انديشه های غربی نبوده اند به اين معنای درست که به جای انديشيدن به مسائل غربی به مسائل جامعه خود می انديشيدند.

چه شد که دوباره در سالهای اخير آن گوهر سادگی پنهان شد و آن خوی و خيم قديم بر محيط های توليد فکری و فرهنگی ما چيره شد داستان ديگری است. اما نتيجه آن شکاف غريبی است که بار ديگر ميان مردم و پديدآورندگان جامعه ايران افتاده است و وسوسه ای که هر چه بيشتر آنان را به سوی زبان ياجوج و ماجوج سوق می دهد و آثاری که مخاطبی ندارد و مخاطبانی که اگر هم جمع می شوند و هورا می کشند چيز چندانی از آنچه می شنوند و می خوانند بهره نمی برند. اگر می بردند ما کمی بهتر زندگی می کرديم. دوباره بايد رابطه فکر و زندگی و فرهنگ و زندگی را برقرار کرد. راه ساده و کوتاه اش آن است که ارزيابی مجددی از پديدآورندگان خود به دست آوريم و اولويت هامان را جابجا کنيم و کسانی را که از نظر انداخته ايم و ناديده گرفته ايم قدر بشناسيم. هستند در ميان ما کسانی که به همان عهد با مردم و نوشتن برای مردم باقی مانده اند. تازه آنگاه می توانيم مسائل امروزمان را فهرست کنيم. اين مقدمه واجب است.

پس نوشت:
شاهد از غيب رسيد. سيمين دانشور نازنين در گفتگويش با شرق در باره سادگی بيان گفته است: "اين مردم نمى توانند آبستراكسيون را بفهمند. مثلاً آقاى محصص تابلوهايى دارد كه گاه خود من در درك آنها مشكل دارم و گاه به سختى آن را مى فهمم پس مردم عادى چه كنند. پدر من درآمد تا بتوانم به اين نثر ساده دست پيدا كنم. ما در دوره دكتراى ادبيات در دانشگاه تهران با اصول استادى مانند فروزانفر روبه رو بوديم كه مى گفت اگر وصاف را مى خوانيد بايد نمونه نثرى مانند آن بنويسيد و يا بيهقى را بايد به سبك خود او بنويسيد (جالب اينكه نثر بيهقى بسيار ساده است و همين هم باعث زيبايى تاريخ او شده است) بنابراين من با توجه به اين تجربيات فكر نمى كنم ملت ايران بتواند با فرم هاى انتزاعى خو بگيرد."

پس نوشت 2:
در باره اين مصاحبه سيمين دانشور حرفهای پيام يزدانجو را هم ببينيد. من به نکته هايی که او در مصاحبه ديده توجه داشتم اما فکر نکردم آنقدر مهم است. چرايش بماند. مهم حرفهای متکی به تجربه های او در ادب و هنر است نه خودستايی هايی که در ميان نويسندگان ما معمول است. توجه کرده ايد وقتی با يک نويسنده حرف می زنيد بيشتر وقت را از خودش حرف می زند؟ سخت نگيريد. اگر ما توجهی را که نويسنده شايسته آن است از او دريغ نمی کرديم مجبور نمی شد از خودش اينقدر حرف بزند.

کشوری آماده ظهور

كوري اين قوم گيج و بد مست را انگارچاره‌اي نمانده، واژگان هم امروز به روسپي گري افتاده‌اند، اعتمادي بر هيچ كلامي از جنس عدالت و رحمت و فلان و فلان نيست. انگار به كليدهاي هرز مي‌مانند اين واژگان.

برايم بگو، انبوه بچه‌هاي خياباني از كجا مي‌جوشند؟ حاصل كدام همآغوشي در زير كدام سقف؟ كدام فرهنگ؟ كدام تمدن هستند؟ برايم بگو اين بچه‌ها مگر قرار نيست همراه سال وماه باشند و در چرخه‌ي ايام مردان و زناني ديگر شوند؟

مدام هم بر جمعيتشان افزوده مي‌شود، فردا هم كه بزرگتر شدند براي خودشان يك لشگرانتقام خواهند شد. يك لشكر محمد بيجه، يك لشكر ليلاي زانيه، يك لشكر استعداد واژگون شده، يك لشگر باندهاي تبهكاري و سرقت و تجاوز، كه خواب خوش را از چشم اين قوم خواهند ربود.

انگار وقتي كه عدالت به بازي گرفته شود، خودش را اين گونه بازخواني مي‌كند. حالا ديوارها را بالاتر ببريد، نرده‌هاي آهني را بر سر ديوارها محكم‌تر كنيد، پيشرفته‌ترين دزدگيرها را در خانه‌هاتان نصب كنيد. بچه‌هاتان را با سرويس‌هاي خصوصي به مدرسه‌هاي خصوصي بفرستيد. با اين لشكري كه در راه است چه خواهيد كرد؟

و تو يار زنداني من، مسئله تنها فقر اقتصادي نيست، بچه‌هاي خياباني هم صرفا حاصل فقر نيستند، به روزگاري نه چندان دور و نه اينگونه، ما بسي فقيرتر از امروز بوديم اما اين گونه نبوديم. آنچه مي‌بيني فقر اقتصادي نيست، مسئله شايد فحشاي اقتصادي است. فحشاي فرهنگي است، فحشاي مذهبي است. فحشا را كه نمي توان تنها به خود فروشي زن‌هاي خياباني خلاصه كرد. مگر رانت خواري از فاحشگي كمتر است؟ مگر تاريخ و فرهنگ تقلبي به خورد بچه ها دادن گناهش از تجاوز به عنف كمتر است؟ مگر پديد آمدن اين اختلاف عجيب طبقاتي، حاصل نفاق و دوريي نيست؟

ميداني كه طوفان ها هم هميشه حاصل اختلاف زياد دما ميان دو ناحيه‌ي همجوار هستند. با اين شرايط فرهنگي و در ساختار اين نظام اجتماعي كه پديد آمده، درآمدهاي رو بفزوني نفت هم اين اختلاف طبقاتي را شايد بيشتر و بيشتر خواهد كرد و طوفان را سهمگين‌تر.

هميشه با خودم كلنجار مي‌رفتم كه چرا در اسطوره‌ي طوفان نوح، اكثريت عظيمي نابود شدند. پير و جوان و كودك و شير خوار هم نابود شدند و تنها سرنشينان يك كشتي به سكانداري آن پير نوحه گر نجات يافتند؟ هميشه پيش خودم واگويه مي‌كردم كه اين عدالت نيست. اما حالا كه غرق شدگي خودمان را در اين روزگار مي‌بينم تازه در مي‌يابم كه شايد زبان و معناي اين اسطوره را نفهميده بودم. حالا باور مي‌كنم طوفان نوح را. اسطوره‌ي سدوم و گمورا هم انگار بايد چيزي به همين گونه‌ها بوده باشد.

مي بيني كه براي ويراني زندگي در اين سرزمين ديگر نيازي به حمله‌ي نظامي از سوي فلان كشور هم نيست. در همينجا به اندازه كافي هيمه فراهم است. از اين خلق گيج و گنگ و مست هم كه به شادخواري و لذت جويي هاي پلشت گرفتار شده انگار اميد چنداني نيست.

گزيده نوشته ای از: علی طهماسبی

نمونه ای بسيار خوب در خروج از منطق ارسطويی

ا‌ز هلسينكى پايتخت بندرى فنلاند تا SALO كارخانه اصلى گوشى‌هاى تلفن همراه نوكيا يكصد كيلومتر راه است راهى باريك از ميان جنگل، بركه‌ها و آب‌گيرهاى متعدد كه در يكى از معدود روزهاى آفتابى اين سرزمين حتى از پشت پنجره‌هاى نه چندان تميز اتوبوس حامل خبرنگاران نيز خودنمايى مى‌كند.

جنگل نقشه ای با هزار راه ممکن
تعارض ميان طبيعت دست نخورده و پيشرفته‌ترين ابزار ارتباطى قرن - يعنى تلفن همراه - چيزى است كه ذهن را به خود مشغول مى‌كند، آنچه باعث شده كشورى كه تا 30 سال قبل صرفا از طريق منابع و صنايع توليدات جنگلى ارتزاق مى‌كرده و هم اكنون نيز حدود 30درصد از درآمد صادراتى‌اش را همين جنگل تامين مى‌كند به سوى صنايع الكترونيك و مخابرات سوق داده شود، پرسش ساده‌اى است كه مى‌تواند حتى پاسخى به همين سادگى داشته باشد: جنگل!

بى‌شك فنلاند را نمى‌توان با كشورهاى صنعتى مثل آلمان، انگلستان و فرانسه مقايسه كرد كه سابقه و عمر صنايع و پيشرفت‌هاى متعدد آنها در بخش‌هاى مختلف به قرن‌ها مى‌رسد. اين كشور 338هزار كيلومتر مربعى با 5ميليون نفر جمعيت، نمونه يك اقتصاد با رشد سريع طى سه دهه اخير است كه بخش عمده آن نيز مديون رشد در بخش الكترونيك و مخابرات است در سال 1960 تنها يك درصد از صادرات فنلاند را محصولات الكترونيكى تشكيل مى‌داد كه در سال 2000 اين ميزان به 32درصد رسيد.

جنگل براى فنلاند مثل سپر و آذوقه - توامان - عمل كرده و طى دهه اخير با پيوستن به اتحاديه اروپا حالا اين كشور چشم نواز به يك قدرت اقتصادى تبديل شده است اين شادى يكى از مدرن‌ترين قوانين جنگل است.

عادت داشتن به تغيير
كارخانه SALO برخلاف آنچه از فعاليت‌هاى پيش‌تر عنوان شده آن به ذهن متبادر مى‌شود چندان بزرگ به چشم نمى‌آيد حتى عنوان NOKIA روى ساختمان آن نيز چندان بزرگ‌تر از تبليغات خيابانى آن نيست. ... توليد مرحله به مرحله توضيح داده مى‌شود. نه خط توليد و نه مراحل كاملا روباتيك و تست‌هاى فنى آنچنان عجيب و غريب نيست كه كسى را شگفت‌زده كند شايد مهمترين نكته‌اى كه مى‌توان به آن اشاره كرد ظرفيت تغييرپذيرى اين كارخانه است كه مدير توليد آن نيز بر آن تاكيد مى‌كند: "تلفن همراه يك محصول كاملا تغييرپذير است يعنى به همان سرعتى كه به چشم مى‌آيد مى‌تواند از چشم هم بيفتد بنابراين بايد هميشه موضوع تغيير را در نظر گرفت ما در اينجا به تغييرات عادت كرده‌ايم."

نقشه قطعی وجود ندارد
به زحمت مى‌شد بين اين فنلاندى جدى اخمالو و نسبتا تنومند و محصولات ظريف اين كارخانه ارتباطى قايل شد اما براى او صحبت كردن از محصولات ظريفى مثل تلفن همراه و مراحل توليد آن چيزى بيش از يك وظيفه به نظر مى‌رسيد: "روزى چند نفر از متخصصان صنايع يكى از كشورها براى بازديد آمده بودند به من گفتند نقشه قطعى شكل توليد را نشان بده به آنها گفتم چنين نقشه‌اى نداريم! چون نقشه قطعى براى محصولى كه نياز مدام به تغيير دارد مثل سند مرگ است."

يک سوم کارکنان در بخش تحقيق مشغول اند
هرچند پيش از سفر به نظر مى‌رسيد مهمترين بخش از اين بازديد نمود بيرونى اين شركت يعنى مرحله توليد آن باشد اما به واقع شايد بتوان قلب اين شركت را در جاى ديگرى جست و جو كرد، در بخش‌هاى تحقيق و توسعه كه به گفته مسوولان اين شركت حدود يك سوم كاركنان در اين زمينه مشغول به كار هستند.

نوكيا تاكنون بيش از ده‌ها ميليارد يورو در زمينه تحقيق و توسعه هزينه نموده و در كشورهاى فنلاند، چين، مجارستان، هند، آمريكا، انگلستان و آلمان واحد تحقيق و توسعه ايجاد كرده است. چنين روندى باعث شده كه اين شركت براى بازار و سلايق مختلف انواع و اقسام گوناگونى از گوشى‌هاى موبايل را ارائه دهد. چنين شكل نگرشى البته خاص نوكيا نيست بسيارى از شركت‌هاى بزرگ هم‌اكنون واحدهاى تحقيقاتى مجهزى را براى تعيين استراتژى و طراحى محصولات ايجاد مى‌كنند و امروزهِD‌Rبه يك بخش تفكيك ناپذير از صنايع تبديل شده است.

براى شركتى كه تنها در سال 2004 با 54هزار كارمند در سراسر جهان حدود 30ميليارد يورو درآمد خالص داشته و 30درصد از سهم بازار تلفن‌هاى همراه جهان را در دست دارد خرج‌هاى كلان در زمينه بازار دور از انتظار نيست خصوصا براى محصولى مثل تلفن همراه كه به شكل يك كالاى مصرفى درآمده و فواصل تغييرات آن توسط مشتريان نيز روز ‌به ‌روز در حال كاهش است.

بسيارى از موبايل‌بازان حرفه‌اى همين امروز هم مى‌دانند كه شركت‌هاى توليد كننده گوشى موبايل كم‌كم از منظر جلب نظر توقع آنها عقب مى‌افتند حتى اگر با آخرين سرعت نيز بدوند.

اطمينان خاطری برای هيچ کس وجود ندارد
هر چند بسيارى نوكيا را با نام تلفن همراه مى‌شناسند اما اين محصول فقط يكى از چهار ستون اين شركت را تشكيل مى‌دهد. مولتى‌مديا، شبكه و راهكارهاى جامع ديگر بخش‌هايى هستند كه نوكيا در آن سرمايه‌گذارى عظيمى انجام داده است.

نوكيا هم اكنون در طرح‌هاى متعددى با شركت‌هايى مثل اوراكل، آى بى ام، سيمانتك و checkpoint ، فوجيتسو و اچ پى شريك است. رقباى اين شركت در زمينه سرويس‌دهى شامل easymobile ، vonage است و رقباى بزرگترى كه كار اپراتورى هم انجام مى‌دهند شامل skype ، yahoo ، MSN مى‌شوند. اين سه نام اخير خصوصا طى چند سال گذشته در زمينه خدمات روى وب، موفقيت‌هاى متعددى را كسب كرده‌اند و مزيت‌هايى را نسبت به نوكيا - خصوصا در زمينه خدمات روى وب- دارند. اما در خارج از فضاى شبكه‌اى مزيت‌هاى نوكيا بيشتر به چشم مى‌آيد. برخى رقباى ديگر مثل‌ NEXTEL، AT‌ِT، Cingular ضمن اتحاد يا تلفيق با يكديگر عملا فضاى فشرده رقابتى را به وجود آورده‌اند. در زمينه تلفن همراه نيز رقباى بسيارى نزديك به نوكيا وجود دارند كه يكى از اصلى‌ترين رقبا در همسايگى اين كشور - سوئد- اريكسون است كه با شركت سونى در زمينه تلفن همراه متحد شده است.

چنين فضاى فشرده‌اى عملا رقابت سنگينى را در اين عرصه ايجاد كرده و اطمينان خاطرى براى هيچ‌ شركتى وجود ندارد.

توليد تکرار نيست: از خر عصاری تا مار موقعيت سنجی
در راه برگشت و برفراز جزيره‌هاى پوشيده از جنگل فرصتى براى نگاهى به كتاب اهدايى
 NOKIA: INSIDE STORY است كه تصوير و توضيحى در مورد بازى‌ مار گوشى‌هاى نوكيا و شباهت‌دادن آن به در پيش گرفتن استراتژى شركت‌هايى از اين دست را شرح داده است: "بازى مار كه روى بسيارى از گوشى‌هاى نخستين نوكيا وجود دارد نمادى از غيرقابل پيش‌بينى بودن هدف در يك بازار متغير مثل موبايل است، اين بازى نشان مى‌دهد كه مسير يك مار به دنبال نقطه هدف بنابر موقعيت آن بلافاصله تغيير مى‌كند و چگونه يك‌شركت بايد همچون يك مار با هر تغيير ناگهانى هدف استراتژى و جهت حركت خود را نيز تغيير دهد."

*فشرده نوشته شهرام شريف؛ عنوانها برای برجسته کردن منطق درونی متن از سيبستان

از خواب برخاسته ام. در انتهای خواب داستانی می گذشت که درست به يادم نمی آيد اما در پايان داستان کسی ايستاده در ميانه راه گفت صبر کن تا ديگران هم برسند. در همان خواب و بيداری فکر کردم صورت درست اين خطاب اين است: صبر کنيم تا ديگران هم برسند.

خواب مفاهيم
از خواب برخاسته باشم انگار. مفاهيم اغلب اوقات به خواب می روند. ما به آنها انديشيده باشيم هم فراموششان می کنيم. بعد دوباره به آنها می رسيم. اين خواب مفاهيم است در ما يا خواب ما در بستر مفاهيم هر چه هست ما به انديشه هامان مدام بازمی گرديم مثل بازگشت به يک اسطوره ازلی تا بار ديگر آنها را کشف کنيم. زندگی با مفاهيم گويی هميشه از راه کشف و بازکشف ممکن می شود. من بارها به مفهوم صبر کردن برای رسيدن ديگران فکر کرده ام.

انقلاب همچون مکث تاريخی
انقلاب اسلامی مکثی بود در تاريخ معاصر ما تا ديگران هم برسند. ديگرانی که از دنيای مدرن و ابزارهاش و مديريت اش و مفاهيم و ضرورتهاش چيزی نمی دانستند. بسياری را انقلاب وارد دنيای مدرن کرد. انقلاب می خواست آنها که رسيده اند يا در راه اند و آنها که از دنبال می آيند يا نمی آيند به هم برسند.

آنها که در راه بودند يا رسيده بودند بسيار ضرر کردند و آسيبهای بزرگ ديدند. اما آنچه از اين آسيب بدست آمد گسترده شدن ايده راه و رفتن و پيشرفت بود. به ياد آوردن گروههای فراموش شده بود. آموزش ديدن و گاه درخشيدن کسانی بود که بدون انقلاب بعيد بود تا يکی دو نسل بعدشان هم بتوانند از آموزش و درخشش بهره بگيرند. 

من با انقلاب زندگی کرده ام و برخلاف گروههايی که از آن رو برگرداندند هرگز گوهری که در آن بود از نظرم غايب نشد. نسل ما با انقلاب بزرگترين کار اجتماعی خود را به ثمر رساند. انقلاب کودک ما بود عشق ما بود و طبيعی است که نمی توانستيم به آسانی از آن روبگردانيم. گوهر انقلاب شکستن کاست اجتماعی طبقه متوسط و پيشرو ايران بود و وارد کردن انبوه کارناديدگان به صحنه اجتماع. سيب انقلاب به دليل همين کارناديدگی از آسيب دور نبود اما با طبقه کوچک متوسط هم نمی شد بار جامعه را برد. ما به سطحی از همدلی و يگانگی نياز داشتيم تا فاصله ها را برداريم و سخن يکديگر را فهم کنيم. من مدعی ام که امروز ميزان تفاهم ما و توزيع امکانات بوده و نبوده ما در سطح ملی بيشتر شده است. شقاقی اگر هست با دولت است. دولتی که انقلاب را مصادره کرده است. انقلاب يک امر دايمی است. دولت می خواهد آن را در صورتهای معينی کليشه کند.

مدرنيته در برداشتن فاصله هاست
زمانی روشنفکران بزرگی در ميان ما مانند شريعتی از جدايی روشنفکران و مردم سخن می گفتند و راست می گفتند. آنها کوشيدند به مردم نزديک شوند و فاصله را بردارند. نتيجه انقلاب بود. انقلاب برای برداشتن فاصله ها بود. اين مدرن ترين و انسانی ترين ايده مرکزی انقلاب، گوهری است که هنوز و تا سالها بايد راهنمای ما باشد. شايد اصلا اين تنها ايده ای است که بشر در دوران مدرنيته به آن نياز دارد. در غرب هم همين ايده است که مداوما گسترش می يابد. جنبش های اجتماعی غرب و مسيری که در فرهنگ و اقتصاد و باز کردن دايره سياست و امکانات و مديريت به روی طبقات و گروههای مختلف نژادی و عقيدتی و جنسيتی می پيمايد در بنيان همين است.

بحثی اگر هست در شيوه راه بردن اين ايده است. تامل در دلايل شکست شوروی که همين ايده همگانی ساختن را پيش می برد می تواند راهگشای نقد باشد. و البته تامل در دستاوردها و شکست های دولت انقلاب خود ما. اما نفی ايده يا غافل شدن از آن و پرداختن به حواشی راهی به جايی نمی برد.

آنچه ملکيان آشکار کرد
دايره سخن را تنگ تر کنم تا صرفا به گفتگوی تئوريک نپرداخته باشم. در واقع همه اينها را گفتم برای اينکه بگويم ماجرای سخنان مصطفی ملکيان و واکنش های عمومی به آن به من نشان داد که چه ناهمسانی های عظيمی در سطح دانش ما از تاريخ ايران وجود دارد و چه خلل های هولناکی در آموزش ما در اين زمينه خطير هست.

در ميان ما هسته های درخشان فکر و کار و تلاش فرهنگی کم نيستند. اما مساله اين است که بسياری از افراد و  هسته های فکری عمدتا به فکر ارتقای مطالعاتی و فرهنگی خودند تا به فکر انتقال آن به سطوح عمومی تر جامعه. درست بگويم مساله اين است که افراد متفکر ما غرق در مطالعاتی هستند که اگر چه ارزش آکادميک يا روشنفکرانه دارد اما از عرصه عمومی فارغ است. عرصه عمومی در کم دانشی و آموزش های يکسويه و افواهی تنها به سطح نازلی از دانش بسنده می کند و عرصه نخبگان ما از غم خوردن برای آن دامن فراهم می کشد.

توازن از دست رفته
نتيجه چنين وضعيتی فاصله افتادن های مکرر و بيشتر و دور شدن انديشمندان از بدنه جامعه است. حال آنکه دانشی که در انزوا بماند هرگز به فرهنگ تبديل نمی شود. مولف خردمند "شکند گمانيک ويچار" قرنها پيش متکی به انديشه ايران باستان گفته بود: آنکه از دانش اندک خود به ديگران بهره برساند بهتر از آن است که بسيار می داند اما مردمان از دانش او بهره نمی برند. اگر در جامعه ای اين توازن به هم بخورد آن جامعه روی سعادت نخواهد ديد هر قدر هم که نخبگان درجه اول و کوشا داشته باشد. 

اين گفته شريعتی هم هميشه در گوشم هست که می گفت اگر جامعه من يک جامعه متعادل بود من به جای سخنرانی در باب مسائل مورد نياز عموم می رفتم و بی دغدغه فلسفه می خواندم و هنر. توجه شريعتی به مساله نياز عمومی يک توجه مسئولانه است که تا مدتها هنوز بايد نصب العين ما باشد. او در تعيين مسير مطالعاتی خود به عنوان يک فرد نخبه نمی توانست به نياز جامعه بی اعتنا باشد. نخبگانی که در هزار نکته باريک می پيچند اما از انديشه به مهمترين مسائل روز جامعه خود غافل می مانند سرمايه هايی هستند که انگار زير خاک دفن شده باشند. هدايت زمانی وضع روشنفکران را به کنده کنار آتش مانند کرده بود که نه سالم می مانند و نه به افروخته شدن آتش کمکی می کنند. اين دايره باطل را بايد به خط تبديل کرد.

چه بايد کرد؟ سوالی هميشگی
چه بايد کرد؟ من در وضع کنونی ايران تنها می توانم برای کسانی ارزش اجتماعی قائل باشم که به انتقال مسئولانه دانش خود می انديشند. در وضعی که مدرسه و دبيرستان و دانشگاه از نفس افتاده است و گرفتار آموزش های يکجانبه رسمی است بايد گروهها و نويسندگان و ناشران و افرادی باشند که مدرسه واقعی را در فضای اجتماعی بازسازی کنند. نمونه روشن و سخت قابل احترام چنين هسته های فکری کاری است که توران ميرهادی و همکاران اش مثل زهره قائينی در شورای کتاب کودک می کنند. انتشار هفت جلد دانشنامه ادب کودک کار عظيمی است که آنها بی سر و صدا کرده اند تا کودکان ما را از فقر شناخت هويت ملی خود برهانند. کارهای مشابه شماری از ناشران مانند طرح نو برای معرفی چهره های ماندگار تاريخ فرهنگ ايران به جوانان از نمونه های ديگر است. 

پل زدن ميان نخبه گرايی و مردم گرايی

اما در انبوه نيازهای ما اين نوع فعاليت ها مانند جزيره های پراکنده و کم تاثير اند و هنوز به يک جريان اجتماعی تبديل نشده اند و روز به روز فقر آگاهی عمومی بيشتر و بيشتر گسترش می يابد. برای پرهيز از عميق شدن اين شکاف هولناک راهی نيست مگر آنکه به توليد آثار و گفتارهايی برای عموم توجه شود. نخبگان ما بايد کمی قدم آهسته کنند و از هر آنچه برای آکادمی تهيه می کنند نمونه ساده شده ای هم برای جوانترها تدارک ببينند. اين ممکن است به نظر آنها کار مهمی نيايد چون از پيچيدگيهايی که ايشان را راضی می کند برخوردار نيست اما به گسترش ايده های نو و دانش های تاريخی و هويت ساز کمک می کند و در دراز مدت زمينه را برای فهم آنچه آنها می گويند و می خواهند فراهم می سازد.

رفتن و پيش رفتن بسيار وسوسه کننده است اما اگر نگاهی به پشت سر بيندازند خواهند ديد که از جماعت و جامعه فاصله بعيدی گرفته اند که ديگر کسی صدای آنها را نمی شنود. اين است که دانش های ناب در لابلای اوراق تحقيقات ارزشمند خاک می خورد و نويسندگان خود را افسرده می سازد. راه برون-رفت از اين افسردگی پيوستن به جماعت است. کمی قدم آهسته کردن است تا ديگران هم برسند. حتی برگشتن است و کمک کردن به همه آنهايی که در پيچ و خم اين راه و آن راه وامانده اند و آنها را به راه انداختن است. تبديل کردن بی اعتنايی و بلکه تحقير هر آنچه مردمی است و مردم پسند به فرهنگ کار برای بالا بردن سطح دانش مردم است. فرهنگ ما بايد بين نخبه گرايی تاريخی خود و نياز حياتی امروزش به مردم گرايی پل بزند و گرنه نجات نخواهد يافت.

بزرگتر بهتر است
کوچک زيباست
قاعده ای وجود ندارد. تناسب اصل است.

اما تناسب با چه؟

من از دوگانه ها بزرگ-کوچک، سفيد-سياه، اينطرفی-آنطرفی بيزارم. از اين دوگانه ها رهزن تر در عالم فکر بشری نبوده است. از هر کس و هر مرامی که اين دوگانه های را نفی کند و صورت انسانی تری به جهان دهد استقبال می کنم. روزنامه گاردين در قطع جديد خود از نمونه های نفی اين دوگانه هاست.

گاردين در اولين شماره قطع تبلويدی خود (که گويا همان قطع مطبوعات ورزشی ايران هم هست) در گوشه صفحه اول نوشته است:

Bigger isn’t always better …

فرهنگ آمريکايی فرهنگ سايزهای بزرگ است. خانه بزرگ ماشين بزرگ مک دونالد دو طبقه نوشابه بزرگ واقعا بزرگ ... بزرگتر هميشه بهتر نيست. روزنامه های معتبر آمريکايی هنوز با همان قد و قواره دراز خود که مثل بارانی بلند است در می آيند. بزرگتر بهتر است شعار آمريکايی است.

اما آيا واقعا بزرگتر بهتر است؟ زمانی شعار کوچک زيباست مطرح شد. شايد اول بار فقط مفهوم اقتثصادی داشت و اقتصاد روستايی را تحسين می کرد. در هند. زيبايی کوچکها هم زيبايی ديگری است. اما کوچک زيباست فقط به اقتصاد محدود نماند. ژاپنی ها طيف رنگارنگی از کوچکهای زيبا فراهم کرده اند در تکنولوژی. ماشين های بزرگ هم از رده خارج شدند. مصرف بنزين شان زياد بود. جا هم زياد می گرفتند. حالا کلی ماشين تو دل برو ساخته شده است با سايزهای مختلف ولی نه بزرگ. دست کم نه برای عموم.

بزرگ بهتر است يا کوچک؟ پاسخ به اين دوگانه دادن هم مثل سوال اش رهزنی می کند. جواب ساده است: تناسب بهتر است!

گاردين روزنامه بسيار معتبری است. برای روزنامه ای مثل گاردين تغيير شکل و سايز دادن اصلا کار آسانی نيست. آنهم در کشوری که محافظه کاری حرف اول را می زند. گاردين با شجاعت و درايت کافی پا به عرصه گذاشته است و يک سنت صد و بيست ساله را تغيير داده است.

درست است که تايمز و اينيدپندنت هم پيش از اين تغيير سايز داده اند. اما گاردين نه تايمز است نه اينديپندنت. گاردين گاردين است!

با اينهمه يک چيز مسلم است. گاردين با تغيير سايز خود به واقع بينی در عرصه بازار مطبوعاتی گردن نهاده است. سنت شکنی گاردين نشانه مهمی است. شايد برای همين است که گاردين اولين روزنامه ای نبود که به سوی تغيير سايز رفت. گاردين نياز داشت بيشتر بسنجد. حالا هم با امکانات بيشتری آمده است و انديشيده تر. ورق زدن شماره اولش در قطع جديد واقعا لذت بخش بود: بازسازی گاردين قديمی در دنيايی جديد. بيگانه اما آشنا. آشنايی زدايی که سالهاست رفيق شما بوده است.

گاردين هيچ ابايی ندارد که بگويد در تغيير قطع پيرو روزنامه های عامه پسند شده است. مرز غيرقابل عبوری بين روزنامه عامه پسند و نخبه پسند نيست – باز دوگانه! اين روزنامه های عامه پسند بودند که اول بار قطع مردمی تر و قابل استفاده تری را انتخاب و رايج کردند. شايد در آغاز اصلا می خواستند با انتخاب قطع کوچکتر به روزنامه های جاافتاده طبقات اعيان تر و تحصيلکرده تر دهن کجی کنند و تفاوت خود را از همان قطع شان به رخ بکشند و بگويند ما هيچ نيازی نداريم برای کسب اعتبار شبيه شما شويم. و نشدند. آنها راههای ديگری برای جلب مشتريان خود داشتند و دارند و بسيار پرفروش اند.

گاردين شرمی ندارد که بگويد از آنها ياد گرفته است. اين اعترافی به اعتقاد به دمو است. همان که با کراسی می شود دموکراسی. اگر امروز بيشتر خوانندگان آن قطع را می پسندند مقاومت در برابر آن احمقانه است.

در عين حال گاردين چندان هم وامی به تبلويد ها ندارد. سالهاست که قطع ويرايش بين المللی گاردين همين است که امروز قطع عمومی آن شده است. اما روشن است که آن قطع را در داخل کشور کسی نديده و نمی شناسد. گاردين به هر حال به صف ديگر مطبوعات قطع نيم ورقی داخل پيوسته است. پس وامدار پيشگامان آن است که هيچيک نخبه گرا نبوده اند.

زمانی بود که عامه نويس ها بايد متشبه به نخبه نويس ها می شدند تا قيافه حق به جانب و غلط اندازی بگيرند و جنس خود را آب کنند. آن زمانها فرهنگ هنوز اينقدر به دمو وابسته نبود. هنوز طبقات اعيان حرف اول را در همه صحنه های سياسی و فرهنگی می زدند. فرهنگ جليقه و يقه سفيد و شلوار اتوکشيده و لهجه آکسفوردی به همراه مخلفاتی مثل پيپ رايج بود. حالا دوره خاکی بودن دمو است. مدتها ست البته. دمو همه چيز را تعيين می کند. حالا اگر نه دقيقا همه چيز دست کم بر همه چيز سايه دارد. حالا نخبه نويس ها بايد به جلد عامه نويس ها درآيند تا حرفشان زيادی بوی اسنوبيسم اشرافی ندهد.

بزرگتر يا کوچکتر؟ مساله اين نيست. مساله اصلی و واقعی تناسب است. تناسب با اقتضائات تازه. پسندهای تازه. دريافت های تازه. تنوع طلبی ها تازه. جريانهای مسلط فرهنگ. بزرگ هميشه بهتر نيست. کوچک هميشه زيبا نيست. اما تناسب؟ - هميشه زيباست. و مثل هر زيبايی اصيل نشانه ای از هوش سرشار.

در وب:
همه چيز در باره چهره جديد، گاردين
در باره تغيير سايز گاردين، يونس شکرخواه

 باز هم در باره سخنان استاد مصطفی ملکيان

خواندن متن دقيقتری از حرفهای مصطفی ملکيان براستی مرا اندوهگين و افسرده کرد. می دانم که نتيجه يک نسل ستيز با ايران و ايرانيت و حس ملی جز همين دست آرا که ايشان بيان کرده است نيست ولی باز هم نمی توانم احساس تاسف نکنم. فکر می کنم آرايی از اين دست بر سر شاخ نشستن و بن بريدن است. اينهمه استدلال های عجيب و غريب برای اثبات اينکه ايرانی در کار نيست و ايرانيتی وجود ندارد در بن خود ضد استدلال و ضد انديشه است. هيچکس چنين به ريشه خود تيشه نزده است که ما می زنيم. يحسبون انهم يحسنون صنعا. کسی که خود را ايرانی بداند و مهر ايران نداشته باشد انديشه ورز کدام جغرافياست؟ به نظرم تنها چنين کسانی اند که فکر می کنند با پيراستن انديشه از اقتضائات بومی خود آن را جهانی می کنند يا به خصايل جهانی و جهانشمول آن می رسند. غافل از اينکه انديشه جهانی محض در علوم انسانی و اجتماعی غيرممکن است. در آنچه به زندگی آدمی و جامعه او پيوند دارد همه چيز انضمامی است. همه چيز نخست بومی است و تنها با حفظ احتياط می تواند ابعاد و انطباق جهانی پيدا کند / داشته باشد. 

يونان محوری: من اگر مجال باشد و خواننده ای داشته باشد گفته های اين استاد ناديده ايران ستيز را يک به يک بررسی می کنم اما حاليا ضروری ترين چيزی که در گفتار ايشان می يابم نقد می کنم که مصيبت بزرگ است و آن يونان محوری است. ايشان هنوز در نيمه اول قرن بيستم زندگی می کنند که يونان کعبه انديشه غربی - و دانشوران مقلد آن در جهان سوم - بود و همه چيز و حتی تاريخ عالم و تمدن از يونان آغاز می شد. دنيايی که همه چيز را در کنفورميسم استالينی يا موسولينی می خواست و علم و عالم اش - از غربی و غرب زده- استعمارزده بود. جهان زوال يافته ای که تمدن غرب مغرور فتوحات خود بود و ديگر تمدن ها و ملل را به چيزی نمی شمرد.

اما اکنون از آن دوران دهه ها گذشته است. جهان غرب فروتن شده است و ديگر همه چيز از يونان آغاز نمی شود. اما استاد ما هنوز می گويد: " ما صد ورق نوشته نداريم كه با فرهنگ يونان قابل مقايسه باشد حتي پنج ورق نيز نداريم ... ." گيرم ايران در مقابل يونان 5 ورق هم نداشت. هند چه؟ چين چطور؟ مصر چگونه؟ هيچکدام از اين تمدنها که ارسطو ندارند در مقابل يونان محوری استاد ملکيان به چيزی می ارزند؟

يونان خفته است: اما اين يونان درخشانی که استاد به آن باور دارند و می نازند چرا در هيچکدام از جنبش های متعدد عصر نو نقش نداشته است؟ يونان حتی در همان دوران طلايی خود آثاری به وجود آورده و سپس چون اخگری که بدرخشد و خاموش شود درخشيده و بزودی خاموش شده است. استاد ما برای اين رستاخيز کوتاه مدت تمدن يونانی چه جوابی دارند؟

يونان و حکمت شرقيان: من ارسطو را حاليا کنار می گذارم و او را يونانی ترين انديشمند يونان می گيرم. اما سقراط چيست جز يک حکيم شرقی که به زبان يونانی حرف می زند؟ افلاطون کيست که اينهمه آرای او با آرای ايرانيان و حکمای ايران نزديک است؟ مثل ( بر وزن تپل) افلاطونی که بنياد  فلسفه او را می سازد از کجا آمده است که اينهمه در ميان حکمای ما اقبال يافته است؟ چرا انديشه يونانی در ميان حکمای عهد ساسانی اقبال داشت؟ چرا افلاطون خود را وامدار انديشه زرتشت می ديد؟ چرا حکمای يونان از طالس و ذيمقراطيس و فيثاغورس و سولون و لوسيپوس و افلاطون و گزنفون به شرق سفر می کردند و در ايران و بابل و مصر اقامت داشتند؟

در جهانی که يونان يونان بود منبع حکمت کجا بود جز ايران و هند و مصر؟ آيا حکمای يونان هيچ وامی به انديشه های اين تمدن های بزرگ نداشتند؟ آيا می توان تصور کرد که مردمی چون ايرانيان نخستين حکومت جهانی را بنياد گذاشته باشند اما بر يونان هيچ تاثيری نگذاشته باشند؟

يونان را ايران و اسلام حفظ کرد: و اين اوراقی که استاد به رخ شاگردان خود می کشد از حکمت يونان چگونه حفظ شد؟ آيا اگر ايرانيان و سريانيان دست به کار ترجمه حکمت يونان نمی شدند امروز چيزی از آن حکمت باقی مانده بود که به رخ ما کشيده شود؟  اين يک امر مسلم تاريخی است که ميراث يونان را ايران و اسلام حفظ کردند. يونان را بيت الحکمه ساسانی و خلفای عباسی حفظ کرد نه خود يونان.

حکمت يونانيان را تو مخوان: اما اين همه داستان نيست. از همان قرون آغازين اسلامی اهل دين حکمت يونان را خوار می داشتند. ادب فارسی پر است از مذمت حکمت يونانيان و ترجيح حکمت قرآنيان. چگونه است که امروز اهل دين و حکمت دينی طرفدار حکمت يونان شده اند و حکمت قرآن را فراموش کرده اند؟ و حکمت قرآن چيست اگر حکمت شرقی نيست؟ و قرآن در اساس چه فرق با متون مقدسی دارد که قرنها در هند و چين و ايران و مصر مايه الهام و راهنمای عمل و زندگی بوده است؟  استاد ما از کدام موضع مصلحانه و عقلانی حرکت می کنند که همه اين تمدن ها را خوار می دارند تا يونان را بزرگ دارند؟ و اين يونانی که ايشان همه عالم را به کرشمه ای از آن می فروشند همان نيست که حکمای معاصر "مکتب تفکيک" از شيخ مجتبی قزوينی تا محمدرضا حکيمی چنان ق