از دوستان نازنين که باغ آرايی جديد سيبستان را دوست داشته اند و به کلامی و پيامی و لينکی و ايميلی مرا و نيز بلاگ آرای چيره دست حسين ستاره را نواخته اند سپاسگزارم. در همينجا نيز برای همه دوستان که پيام های شادباش نوروزی نوشته اند در سيبستان، نوروز هر روزه آرزو می کنم. بادا که زمستان سرشکسته باشد و همه ماههای ما ربيع الاول باشد. از خوابگرد جان عزير ممنونم که نقد بجای او -گله های وبلاگی- باعث شد در اين بلاگ آرايی تازه حرفهايش آويزه گوش باشد و به کار آيد. حسين هم پيشنهاد کرد که فهرست مطالب مرتبط نيز به هر صفحه واحد که باز می شود افزوده شود و شد. پس در هر نوشته آنچه در همان موضوع پيشتر نوشته ام نيز بسادگی در دسترس خواهد بود. اين در مواردی که يک موضوع از جنبه های مختلف بحث شده به من و هم به خواننده کمک می کند تا از چگونگی رشد و گسترش بحث آگاه شويم و نقد را آسانتر و همه جانبه نگرتر خواهد کرد. به هر روی آنچه می بينيد حاصل يک کار جمعی بوده و انباشت تجربه های-تا-اينجا و من وامدار همه کسانی هستم که در بهبود نقشه نهايی نقش داشته اند. لوگوی پيشين سيبستان را هم با اجرای ديگری حفظ کرديم و برای آن سپاسگزار دانيال کشانی ام. 

عليرضا نوشته که بلاگ آرايی جديد سيبستان آدم را وسوسه می کند برای وبلاگش پول خرج کند و طرحی تازه بريزد. حتما! به دو معنا. يعنی حتما اين کار بکن و حتما برای قدردانی از هنر بلاگ آرايان بايد کمی تا قسمتی از خرانه هم خرج کرد. گرچه کار هنر از اين بالاتر است. ولی فکر کنم دوره وبلاگ همچون يک رسانه بی خرج و بی زحمت شخصی ديگر سر آمده است! - (قابل توجه بعضی رفقا که طرح جديد طلب می کنند يا حتی سفارش می دهند اما مفت و رايگان!)

روح بلاگر در نظری نوشته است که گويا در آرايش جديد محلی برای نظر خوانندگان نيست. هست! فقط برای دوستانی که ممکن است با نشانه های کناره بالا در سمت راست هر نوشته نا آشنا باشند می گويم که روز اول خودم هم از حسين ستاره بايد معنای آنها را می پرسيدم!  و بعد هم قرارمان اين شد که روی هر کدام از اين نشانه ها بتوان معنا و کارکرد آن را مشاهده کرد. کافی است دستک موش را روی آن ببريد تا به اين ترتيب آنها را رمزگشايی کنيد؛ از بالا: پيوند برای لينک دادن و باز کردن کامل هر نوشته؛ دنبالک؛ نقد و نظر (قابل توجه روح بلاگر و ساير ارواح بلاگستان!)؛ چاپ کن (نسخه بی دردسر نوشته آماده برای چاپ)؛ بفرست (اين نشانه به ارواح بلاگی کمک می کند نوشته را به هر طرف دنيا خواستند با ايميل بفرستند) - تمام شد اين راهنمای مينياتوری به حول و قوه الهی در نيمروز هفتم فرودين ايام نوروزيه 1384 حرره سيبک دبير

اگر تا امروز کسی در هوشمندی هاشمی رفسنجانی ترديد داشته است با خواندن مصاحبه او با سالنامه شرق در می يابد که در صحنه سياسی ايران و در بين چهره های فعال سياسی، هاشمی رفسنجانی قطعا از زيرکی و هوشمندی يک سياستمدار به معنای امروزی کلمه -در مقياس منطقه ای- برخوردار است. 

من زياد نمی خواهم در اين مصاحبه بالا بلند بپيچم و به شيوه مقدمه نويسی و تنظيم سوال ها وارد شوم يا هر چه را هاشمی گفته زير ذره بين بگذارم. راست می روم سراغ مطلبی که به نظرم با توجه به سياست آمريکا در منطقه و در قبال ايران از همه مهم تر است.

اتفاقات جديدی بايد بيفتد

گفته باشم که هاشمی بسيار درست و دقيق جامعه ايرانی را معرفی می کند و درکی به روز از آنچه در کشور می گذرد دارد. او به هيچوجه يک سياستمدار بازنشسته به نظر نمی رسد. برای من جالب بود که از زبان او اينها را بخوانم - گرچه ممکن است بگوييد اينها ديگر معلومات عمومی است اما به نظرم واگوی آن و تاکيد بر آن در سياست سازی، از جانب او يا هر سياستمدار ديگر ايرانی بايد مهم تلقی شود:

"در كنار اين مسائل يك تحول اجتماعى در جامعه پيدا شد. تقاضا و توقعات مردم، آمدن نسل نو و ارتباط بيشتر جهانى كه در دهه اول انقلاب نبود، مثل سيستم   هاى ماهواره اى و راديوهاى وسيع و اينترنت كه همه ديوارهاى فاصله برداشته شد، شرايط جديدى را ايجاد كرد. الان دنيا در خيلى از مسائل اجتماعى و تفكرات مثل ظروف به هم مرتبط كار مى كنند. بنابراين به طور طبيعى شرايط اين زمان با زمانى كه من برنامه توسعه و سازندگى را شروع كردم، تفاوت دارد. چه مسئول اجرايى باشم و چه در همين جا در طراحى سياست ها كار كنم، فكر مى كنم بايد اتفاقات جديدى متناسب با شرايط طبيعى جديد بيفتد، مخصوص كشور ما هم نيست. اين شرايط در خيلى از كشورهاى جهان سوم _ با مقدارى تفاوت _ در جريان است."

تعريف جديد روابط اجتماعی

و يا اين قسمت که از آوانگاردترين تحليل ها هم چيزی کم نمی آورد:

"از لحاظ داخلى خيلى روشن است كه افكار مردم، به خصوص جوان ها و خانم ها شرايط جديدى را در كشور خلق كرده است. خانم هاى كشور ما در تحصيل در حال پيشى گرفتن از آقايان هستند. ما خيلى زود به جامعه اى مى رسيم كه اكثريت تحصيلكرده هاى آن را خانم ها تشكيل خواهند داد. دليلى هم براى توقف آن وجود ندارد. آنها اين روند را حداقل در تحقيقات و مسائل علمى ادامه خواهند داد. ديگر سكون برايشان معنا ندارد، حتى اگر در خانه هم باشند، كار خواهند كرد. بنابراين به عنوان يك قشر نيرومند و تازه نفس وارد ميدان مى شوند و توقعات بحقى دارند و خودشان هم خواسته هايى را خلق مى كنند و انرژى بزرگى آزاد خواهد شد. نسل جديدى كه آمده، نسل باسوادى است. فكرش در فضايى شكل مى گيرد كه همه دنيا را مى بيند. الان يك جوان روستايى مثل گذشته فكر نمى كند. پس از گذراندن مدرسه، به صورت نسبى به عنوان يك عنصر منطقه اى و جهانى برخورد مى كند. همه اينها ايجاب مى كند كه روابط اجتماعى جديدى تعريف شود."

ميزان تعهد هاشمی به دموکرات مآبی

اما مشکلی که هاشمی دارد مشکلی است که هر نوع تجديدنظر طلبی در ايران امروز دارد. او می گويد: "مى توان كار كرد و مانعى نيست كه ما كار درست دموكرات مأبى را انجام دهيم و تبعات آن را هم بپذيريم." اما مصاحبه او بروشنی نشان می دهد که خود او بهتر از هر کس ديگری به موانع جدی بر سر راه اين دموکرات مآبی آگاه است. موانعی که می تواند دموکرات مآبی را به حد شعاری تقليل دهد که به کار مقابله با فشارهای آمريکا می آيد و در عمل در بر همان پاشنه بچرخد که تا امروز چرخيده است. 

شاهد صادق آن، هم در بيان خود هاشمی است هم در تحليل دقيقی که او از اين موانع عرضه می کند. او درست چند جمله پس از اين اظهار نظر وقتی از او پرسيده می شود که پس آيا نهضت آزادی می تواند فعاليت کند بلافاصله به حرف آيت الله خمينی اشاره می کند و می گويد: "حرف امام را نمی توان ناديده گرفت." البته اشاره ای به نوعی راه حل هم می کند که خب نهضت آزادی شايد اگر اسمش را عوض کند مشکل حل شود ولی مساله اسم است يا رسم؟ از آن گذشته مگر آيت الله خمينی فقط در باره نهضت آزادی سخن گفته است و بايد رعايت شود؟ همه ما از زبان خود او شنيده ايم که چگونه پس از ماجرای کشتار حجاج ايرانی به تحقير عربستان سعودی پرداخت و هر گونه رابطه ای را با آن کشور مردود شمرد. اگر الزامات سياست خارجی باعث می شود حرف و نظر رهبر انقلاب در اين مورد و بسيار موارد ديگر ناديده گرفته شود چرا الزامات دموکراتيک و همه آن الزامات ناشی از تغييرات مورد اشاره ايشان در جامعه امروز ايران نتواند به عدول از نظر آيت الله خمينی مثلا در باره نهضت آزادی منجر شود؟ تعهد آقای هاشمی به دموکرات مآبی که آن را ضروری هم می داند چقدر است؟

نکته ديگر تاکيدی است که ايشان بر حفظ نظارت استصوابی دارد با اين عنوان که خب قانون است. اما جمع کردن ايده دموکرات مآبی با استصواب عجيب تر از آن است که بتوان از سياستمداری چون او پذيرفت. می گويد: "اگر درست عمل شود، مى توان نظارت استصوابى كرد و حق كسى را هم ضايع نكرد. كسى كه صلاحيت دارد، نامزد شود و مردم تصميم مى گيرند." آيا آقای هاشمی به تناقضی که در اين بيان با دموکراسی و دموکرات مآبی، يا به قول ايشان "ژست جديد"ی که ايران به آن نياز دارد، توجه ندارد؟

با ساختار فعلی حزب نمی توان داشت

آقای رفسنجانی در يک بخش مهم ديگر از حرفهايش تحليلی ارائه می کند که بخوبی نشان می دهد چرا در ايران نمی توان حزب تاسيس کرد. اين بخش از حرفهای او هم، از نظر واقع بينی و شناخت سياسی، عالی است اما نتيجه آن در عمل سياسی هر چه باشد دموکراسی نمی تواند بود. او دو مانع اساسی را برای حزب در ايران نشان می دهد که اولی را قوچانی از زبان او چنين روايت می کند:

"شما از اول انقلاب هم با تشكيل حزب مخالفتى نداشتيد و حتى براى آن كار كرديد. به نظرم در سير تاريخى پانزده، بيست سال گذشته با وجود سازمان روحانيت به يك اشكال فلسفى و نظرى در مبانى تحزب رسيديد، در واقع تا زمانى كه نتوانيم نسبت روشنى بين سازمان روحانيت بر پايه آنچه كه الان در حوزه سياست عمل مى كنيم و حزب برقرار كنيم، على الاصول نمى توانيم بگوييم حزب نيرومندى داشته باشيم كه براى به دست گرفتن قدرت، ميدان داشته باشد."

يعنی برخورد يا تنشی که سازمان روحانيت با هر نوع حزبی ايجاد خواهد کرد مانعی اساسی برای فعاليت احزاب بزرگ و فراگير است. بر نکته دوم خود هاشمی انگشت می گذارد: وقتی سياست های کلان کشور را رهبر تعيين کند ميدان برای احزاب و برنامه های آنها بسيار تنگ خواهد بود. می گويد:

"فعلاً در نظام ما با تعريفى كه الان در غرب است، اداره كردن حزب سخت است. چون در قانون اساسى سياست كلى با رهبرى است و رهبرى هم براى تصويب سياست هاى كلى با مجمع تشخيص مصلحت مشورت مى كند. اگر قرار باشد حزبى بيايد، بايد راهكار  اجرايى سياست هاى كلى را بنويسد. بايد ببينيم چه مقدار از شخصيت هاى موثر كه براى خود ارزش قائل هستند، حاضرند كه در اين فضا وارد حزب شوند."

بنابرين اگر نه حزب می توان داشت و نه انتخابات مستقيم و بدون صافی استصواب، معنای دموکراسی يا دموکرات مآبی چيست؟

دو هاشمی

من آشکارا دو هاشمی در اين مصاحبه ديدم. يک هاشمی که مثل هر تحليل گر واقع بين شناختی درست از جامعه ايرانی دارد و يک هاشمی که با وجود ايده های متکی به واقعيت برای هر نوع تغيير آتی، در شبکه ای از روابط سنت شده و عرف سياسی قرار دارد که احتمال هر نوع تغييری را چنان مشروط به هزار و يک شرط و اما و اگر می کند که عملا آن تغييرات باز و همچنان به تعويق خواهد افتاد شايد تا زمانی که ديگر خيلی دير شده باشد.

محمدرضا شفيعی کدکنی

در تاريخ انديشه اسلامی، وقتی امام مالک بن‏انَس مسأله « ادراکِ بلاکيف» را در« الرّحمنُ عَلی‏العرشِ اِستوی‏» مطرح کرد، به‏نظرم يکی از مهمترين حرف‏های تاريخ‏اسلام را برزبان آورد و شايد هم يکی از مهمترين انديشه‏ها را در عرصه الاهیّات جهانی.

از آنجا که قلمروِ دين و قلمروِ هنر، هردو عرصه « ابلاغِ اقناعی» است و نه « ابلاغِ اثباتی» ، پس‏نظريه او در بابِ « ادراک بلاکيف» می‏تواند در هنرها نيز مورد بررسی قرار گيرد. تجربه دينی، تجربه هنری، تجربه عشق، همه از قلمروِ « ادراکِ بی چه‏گونه» سرچشمه‏می‏گيرند.

بهترين تمثيلِ آن داستان مردی است که عاشق زنی بود و هرشب، به‏عشقِ ديدارِ آن زن،از رودخانه‏ای ژرف و هولناک، عبور می‏کرد. اين ديدارها مدت‏ها ادامه داشت تا آن که يک شب‏مرد، از زن پرسيد که « اين لکه سفيد کوچک در چشم تو از کی پيدا شده است؟» زن بدو گفت: « ازوقتی که عشقِ تو کم شده است. اين لکّه هميشه در چشمِ من بود و تو، به‏علّتِ عشق، آن رانمی‏ديدی. اکنون به‏تو توصيه می‏کنم که امشب از رودخانه عبور نکنی که غرق خواهی شد» و آن‏مرد نپذيرفت و غرق شد. زيرا ديگر عاشق نبود و از نيروی عشق بهره نداشت. آن « ادراکِ بی‏چه‏گونه» که سرچشمه عشق بود به‏ادراکی « با چه‏گونه» (آگاهی از لکّه سفيد در چشم معشوق) بَدَل شده بود و عملاً، عشق، از ميان برخاسته بود.

 در مرکزِ تمام تجربه‏های دينی، عرفانی، و اِلاهیّاتیِ بشر اين « ادراکِ بی چه‏گونه» بايد وجودداشته باشد و نقطه‏ای غيرِقابلِ توصيف و غيرقابلِ توضيحِ با ابزار عقل و منطق، بايد در اين‏گونه‏تجربه‏ها وجود داشته باشد و به‏منزله ستون فقراتِ اين تجربه‏ها قرار گيرد. در التذاذِ از آثار هنری‏نيز ما با چنين ادراکِ بلاکيف و بی چه‏گونه‏ای، همواره، رو به‏رو هستيم. چرا « هنر» و « ابتذال» بايکديگر جمع نمی‏شوند؟ زيرا وقتی چيزی مبتذل (به‏معنی لغوی کلمه) شد، ديگر نقطه ابهام وزمينه‏ای برای ادراکِ بی چه‏گونه ندارد.

از همين جاست که گاه يک « اثر» برای بعضی از مردم مصداقِ هنر است و برای بعضی ديگرهنر شمرده نمی‏شود. آنها که هنر می‏دانندش هنوز نقطه ادراکِ بی چه‏گونه‏ای در آن می‏يابند و آنهاکه آن اثر را از مقوله هنر به‏حساب نمی‏آورند کسانی هستند که آن اثر، برای آنها، هيچ نقطه ادراکِ‏بلاکيفی ندارد: مشتِ آن « هنرمند» و صاحب آن اثر در برابرِ آنها باز است. مثل اينکه بگويند: اين‏شعر فقط وزن و قافيه دارد يا تشبيهش صورتِ دست مالیِ شده فلان تشبيهِ از فلان شاعر است يامضمونش را ديگری با صورتی که مرکزی برای ادراک بلاکيف دارد، قبلاً، آورده است. برای اين‏گونه افراد، آن اثر، ديگر مصداق هنر نخواهد بود. امّا اگر کسانی باشند که از آن گونه هوش وآگاهی برخوردار نباشند، می‏توانند از چنان اثری هم احساس التذاذ هنری کنند، زيرا برای آنهاهنوز، نقطه‏هايی از ادراکِ بی چه‏گونه در آن « اثر» وجود دارد.

پس در فاصله زبان روزمرّه و حرف‏های مکرّرِ کوچه و بازارِ مردم، از يک سوی، وشاهکارهای مسلّمِ شعرِ جهان از سوی ديگر، هميشه، مجموعه بی‏شماری از طيف‏های هنری، باشدّت و ضعفِ بسيار، وجود خواهد داشت. تا مخاطب و داورِ اين موضوع چه کسانی باشند؟

در کاربُردهای روزانه، می‏گوييم اين اثرِ هنری يا اين شعر، يا اين قطعه موسيقی « لطيف» است‏و کمتر متوجّهِ عمقِ اين کلمه می‏شويم. با اينکه لطيف از اسماء الاهی است و مفسّرانِ قرآن دربابِ آن، از ديدگاه‏های گوناگون سخن گفته‏اند، کمتر کسی « لطيف» را بدان خوبی و ژرفی درک‏کرده است که يکی از « مجانينِ عقلا» که از او درباره « الّلطيف» پرسيدند و او گفت: لطيف آن است که « بی چه‏گونه» ادراک شود؛ و اين بافت، مناسب‏ترين بافتی برای مسأله ادراکِ بی چه‏گونه حق تعالی است: چيزی رابتوان احساس کرد و نتوان آن را « ديد» و به‏قلمروِ تجربه اِبصار و ديدن درآورد، بهترين تعبيری که‏از آن می‏توان تصور کرد همانا همان اللّطيف است با تفسيری که آن مجنونِ عاقل ارائه داده است.

خدای را می‏توان شناخت امّا با شناختی « بی چه‏گونه» اگر در ذاتِ حق به« چه‏گونگی» برسيم‏همان مصداقِ « کُلّما َمیَّزتُمُوهُ بأوهامِکُم» است که « مردود» است و « مصنوع». عيناً در موردِ «هنر» و «عشق» نيز اين قضیّه صادق است. در مرکزِ هر «عشق» و هر «اثر هنری» آن ادراکِ « بی‏چه‏گونه» حضور دارد. هم خدا « لطيف» است و هم « هنر» و هم «عشق» و هرسه را ما « بی چه‏گونه» ادراک می‏کنيم. و اگر « با چگونه» شد ديگر نه خداست و نه عشق و نه هنر.

* برای ديدن اصل مقاله که در اينجا فشرده و گزيده ای از آن آمده است و ارجاعات آن: شماره 38 مجله بخارا 

تلويزيونی را که از نوروز من نمی گويد دوست ندارم. تلويزيون خاموش است. به مادرم هنوز زنگ نزده ام. وجود چند ميليون ايرانی در خارج از کشور يعنی بايد ساعتها پشت خط های شلوغ بمانی. هيچ وقت در صف ايستادن را دوست نداشته ام. ياد ايام جنگ می افتم. تمام هفته را کار می کنم و اين يعنی که نه ديدی نه بازديدی تا آخر هفته ديگر. گفتم که تقويم ما به هم ريخته است. عيد شادمانی عمومی است. هميشه عيد را پای سفره هفت سين گذرانده ام. حتی تعجب می کردم که چرا ساعت عيد هنوز مردم در کوچه و خيابان ها يند. هيچ وقت عيد را در حرم امام رضا نگذراندم. با آنکه همسايه مان بود. برای من عيد يعنی خانه و خانواده و خويشان. اين رسم چهل و چند ساله من حالا دارد فرو می ميرد. امسال حتی تفال به قرآن هم نبود. حافظ خواندن که جای خود را دارد.

عيد هميشه از آن کودکان است. فرزندان من اما از پس چندين سال دوری از وطن رنگ عيد برايشان گم شده است. امروز هم رفته اند به ميهمانی گروهی از ايرانيان. شايد آنجا چيزی از عيد به مشام شان بخورد شايد هم فکر کنند اين ديگر چه جور مهمانی يی است!

هميشه خراب کرده ايم تا از نو بسازيم. باستانشناسی ما طبقه طبقه است. روی آتشکده مسجد ساخته ايم و خود آن آتشکده هم چه بسا روی خرابه يک معبد مانوی يا بودايی ساخته شده بوده است.

عيد صورت ظاهری دارد که گفتم کودک آن را بهتر از هر کس درک می کند. صورتی از عيد هم در طبيعت رخ می نمايد. بهار که می رسد. اين را شاعران از همه بهتر درک می کنند. اما برای بقيه چه می ماند اگر بهار فقط بهار طبيعت باشد و شاعر هم نباشند؟

به فهرست ناکامی هامان که نگاه می کنم می بينم از همه سو زوال در کار است. نه در سياست نه در اقتصاد و فرهنگ چيزی دندانگير و عيدانه هست. هرگز هوس نکرده ام به کودکی بازگردم. شعر هم می دانم اما ديگر نمی گويم. چشمه ای است که گاه می جوشد و گاه خشک است. در مقام مهاجری دور از وطن چشم من بهار را در شادی کودکان هم ديدن نمی تواند. کودک به شادی های ديگری خوگر شده است و به عيدها و تقويم ديگر. بهار طبيعت اما هست. اما بی نشاط است بی روی دوست بی روی دوستان. درک زيبايی هميشه عامل نشاط نيست. نشاط از زيبايی هم امری جمعی است. آنهم برای من که لذت از زيبايی زن را نيز از جمع می گيرم و تحسينی که به پای زن می ريزد اگر بريزد. بهار برای ما جز در جمعی خلاق جلوه نمی کند. زيستن با مردمی که می آموزند و پيش می روند و حل مسئله می دانند و برای بهروزی خود می کوشند. خود ما هم اينجا گم است. خود آنجايی مان هم که در انفصالی عظيم به سر می برد. 

سالها پيش هنگام بهار در خاوران مجله ای که آن روزها با دوستان خراسانی منتشر می کرديم يادداشتی نوشتم با عنوان: نو شدن مدام. مفهوم نو شدن دايمی از آن مفاهيم ژرف در انديشه ايرانی است. نوشتم و هنوز بر آنم که نو شدن طبيعت و جهان بدون نو شدن در حيطه انسانی معنايی ندارد. بهره انسان از آنچه در جهان می گذرد هميشه بايد رنگ انسانی داشته باشد. تا در خود نو نشده باشيم از نو شدن جهان کمترين بهره عايد ما ست. شادی ميرنوروزی. پنج روزی و همين.

نوروز من امسال مثل مثنوی مولانا بدون بسم الله آغاز شد. آغاز کجاست. هميشه بی وقت می آيد. مثل اولين آيه ای که نازل می شود. ساعت تحويل را گم کرده بودم. خواب بودم که جهان نو شد يا در کار چيدن سفره بودم که مهمان آمد و رفت. رفت؟ شايد هم نرفته باشد. شايد هنوز نيامده باشد. تاجيکان فردا نوروز دارند. فرصت هست تا با آنها سال را نو کنم.

برخيزم کمی اسفند دود کنم. خانه برای آمدن مهمان معطر شود. سال کهنه را بدرقه کنم. خروس سپيد می آيد. بادا که اين دروغ را دور کند. خروش صدای مردم باشد. صدای خداوند که از دهان مردم شنيده شود. گام صلح باشد بی نياز جنگ. جنگی درون ما باشد. درون اين ظلماتی که به آن غرقه ايم. آتش هدايتی باشد. آتشی که هر چيز بيهده را بسوزاند. و دل ما را گرم کند. جان ما را بيفروزد. روزمان هر روزمان را نوروز کند. 

مادر جان که راهی شيرازی، حاج آقای مکه نرفته و با مرام، برادرانم، خواهرکانم، استادانم خاصه شميسای عزيز که امروز وقتی آن دفتر بامعنای وزن های پاييزی خوابش را ميان کتابهام يافتم و خواندم "چون من يکی مباد و چونان تو هزار باد" برايش دلتنگ شدم، انوری عزيز که حاصل عمرش را در فرهنگ سخن عرضه داشته است، پورنامداريان نازنين که فرهنگ ايران را نيک می شناسد و چند سالی شد ازش بی خبرم، شفيعی کدکنی که خداوند شعر و پژوهش است، همه استادان دانشکده ام در علامه تهران و در فردوسی مشهد، سعيد دوست يگانه ام که يادداشت نوروزی اش محزونم کرد، همه رفقای مشهدی و تهرانی و سنندجی، همه دوستان ديده و اينهمه به قول اميد معماريان دوست وبلاگی ناديده: کورش عليانی و علی معظمی و کامه و پرنيان و محمد طاهريان و سيد هنوز و دخو و حامد قدوسی و محمد تهرانی و محمود فرجامی و بهمن و سام الدين و سيد خوابگرد و پرستو و سيما و الپر و مريم و عليرضا و خود اميد و ديگر و ديگران عيدتان مبارک. رفقای لندنی و ملکوتی هم که خواهمتان ديد. عيد شما هم مبارک.
   

HANDS OFF IRAN

 19 MARCH: HANDS OFF IRAN

در باره چارشنبه سوری چيزهای زيادی هست که کمتر بحث شده است. برای نمونه، اگر از نزديک شروع کنم يکی اين است که برای ما خارج نشينان نه فقط چارشنبه سوری بلکه حتی نوروز هم بتدريج رنگ می بازد. برگزاری اين نوع مراسم در ميان هموطنان در ايران اهميت و ارزش واقعی خود را دارد. زيرا ارزش اين مراسم واقعا ارزشی اجتماعی است. وقتی در جامعه ای زندگی کنی که ارزش ها و عيدها و شادی هايش جور ديگر و جای ديگر است و تقويم اش با تقويم ملی تو متفاوت است بتدريج از آنچه در وطن می گذرد بيگانه می شوی. و برای ما که به تقويم بيگانه هم خو نکرده ايم نتيجه می شود نوعی بی وطنی تقويمی. بچه های ما وضع بهتری دارند چرا که آنها با تقويم بيگانه اخت می شوند و دست کم اگر از وطن بيگانه می شوند دارای تقويم جانشينی شده اند. ما وضع دردناکی داريم که باعث می شود مدام به بازگشت فکر کنيم. و می دانيم که آن هم هر چه می گذرد سخت تر و ناممکن تر می شود. درختان عجيبی هستيم ما مهاجران نسل اول. ريشه در اينجا می دوانيم و ريشه های کنده شده مان از وطن هم با ماست. برخی شاخه هامان در آفتاب آنجا رشد می کند هنوز. اينجا هم شاخه های خود را بر تن ما رويانده است. 

دوم اينکه چارشنبه سوری در ايران امروز يک بيم دارد و يک اميد. بيم اش همين است که دارد از هنجار خارج می شود و به قول الپر به چارشنبه جنگی تبديل می شود يا به قول دخو به عامل خراش و کاهش اعصاب. اميدش هم اين است که ايرانی ها دارند به مجموعه ای از مراسم هايی که خاص آنهاست می رسند. اين درک ايرانی مهم است. انقلاب صافی عجيبی بود. اگر چارشنبه سوری را تا امروز از دست نداده ايم ديگر از دست نخواهيم داد. در يک ايران آزاد از قيد و بندهای احمقانه، مردم به هنجار بازخواهند گشت و از رفتار واکنشی و افراطی دست خواهند شست. در آن روز ما خيلی از مراسم ايرانی داريم که معرف ماست و نشان هويت ما. اين مهم است. ناهنجاريهای چارشنبه سوری بخشی از ناهنجاريهای عمومی و فراگير جامعه امروز ماست. وقتی آن ناهنجاری ها چاره شد اين هم چاره می شود. بآسانی.

سيم اينکه اگر يادی از کردستان عزيز هم بکنم بايد بگويم من در آنجا چارشنبه سوری نديدم اما مراسم آتش افروختن را ديدم که بر بامها و به هنگام نوروز انجام می شود. اين قديمی ترين شيوه آتش افروزی نوروزی است. جای آتش هم در بام است چرا که آتش قدر دارد و بر صدر می نشيند. ايرانيان کهن آتش را برای پيشواز از ارواح آبايی يا فروهرها که بر اساس اعتقاد، هنگام نوروز به خانه باز می گشتند روشن می داشتند. همچون علامتی اهورايی. خوراکی هم می گذاشتند که امروز ظاهرا آجيل صورت دگرديسانه آن شده است.

چهارم اينکه دوست دارم اين را هم بگويم که در لندن هم وقتی به 5 نوامبر نزديک می شويم که زمان آتش بازی های سالانه است از يکی دو هفته قبل تا يکی دو هفته بعد همين قصه ترقه بازی و فشفشه هواکنی هست. اختصاص به ايران ندارد اين چيزها. جز اين که شدت آن و جنبه مردم آزارانه آن به دلايل روشن در ايران بيشتر است. نکته ديگر هم که کوتاه بگويم و بگذرم اين است که رسم قاشق زنی به نوعی در اينجا هم هست. در شبهای هالوين که اواخر سال برگزار می شود معمولا بچه های کوچک تر در خانه ها را می زنند و چيزی طلب می کنند برای خود يا برای خيريه کليسا. رسم های ميتولوژيک (که معنايش اصلا افسانه ای بودن نيست و کارکرد درست و حسابی دارد) در بسياری از نقاط دنيا به شيوه ای کمابيش يکسان وجود دارد. اگر کتاب ميرچا الياده را با عنوان "رساله در تاريخ اديان" نديده ايد بد نيست ببينيد. ترجمه فارسی اش اگر خطا نکنم ده يازده سالی پيش در انتشارات سروش درآمد.

بروم کمی دورتر و اشاره ای بکنم به آتش. می خواستم در اين باره شرح مفصل تری بنويسم ولی فعلا که با سبک تلگرافی نوشته ام اين را هم تلگرافی طرح می کنم و می گذرم. برای تامل بد نيست.

تمدن بشری به دو بخش بزرگ تقسيم می شود: پس از آتش و پس از الکتريسته. جهان بشری تا همين يکی دو قرن اخير جهان آتش بود. آتش روشنی می داد و غذا آماده می کرد و از شمع تا شمشير به آتش سوخته و ساخته می شد و حرمتی بلند داشت. آتش مهمترين دستاورد بشری است و همواره جنبه ای مقدس داشته است. تمدن ايرانی از ديرباز به آتش حرمت می کرده است. آنقدر که پدران ما را آتش پرست گفته اند. اما من می خواهم يک نکته بسيار روشن ولی مغفول را توجه دهم. آن هم آتش در قرآن است. در اين باره کاری کارستان نديده ام. ولی برای کسانی که آتش پرستی ايرانيان را قابل تامل می بينند  و گرهی بازنشدنی، عبرت آموز است که قرآن را بخوانند و ببينند چگونه در اين کتاب عظيم نيز آتش مظهر خداوند است. به ياد دوستان می آورم قصه موسی و آتش طور را. آن آتش که موسی در طور ديد چه بود جز مظهر خداوند؟ می دانيد که موسی در ظلمات بود که اين آتش را کشف کرد. نزديک تر که رفت درختی ديد در آتش و از ميان شاخه های آتش گرفته درخت بود که خداوند با موسی تکليم کرد: فاخلع نعليک انک بالواد المقدس طوی.

اين داستان سر دراز دارد. خوانش قرآن کريم از ديد ميتولوژيک از کارهای اساسی است که مثل خيلی کارهای اساسی ديگر زمين مانده است. من بر اين باورم که فرهنگ ايرانی سنخيت های شگفتی با دنيای قرآنی دارد. جز اين اگر بود دين قرآن به ميان اين مردم نمی آمد و نمی ماند. نگاه کنيد که ابراهيم رسول نيز  در آتش افتاده است و از آتش گذشته است. آن هيزم عظيم که برای سوختن او فراهم آوردند برای من يادآور نوعی مراسم نزديک به چارشنبه سوری است. و البته يادآور سنت گذر از آتش که نمونه درخشان آن در فرهنگ ما سياوش است. آتش قرآنی در همه صور خود پاک کننده است. درست مثل درک ايرانی از آتش. حتی دوزخ نيز اگر از آتش انبوه است برای پاک شدن دوزخيان است. برای همين است که جز قليلی هيچ کس در آتش ابدی نمی ماند. با قرائتی ايرانی از دوزخ، همه ما سياوشانی هستيم که بايد از اين آتش بگذريم جز اينکه برخی چون ابراهيم و سياوش بزودی می گذرند و برخی جنگلی دراز و تو بر تو از آتش را طی می کنند تا بيرون شوند. اين است رمز آن که در قرآن می آيد که همه شما به آتش وارد خواهيد شد.
 
در وب:
چرا چارشنبه سوری به چارشنبه سوری شباهت ندارد؟ هيچ ربطی به ناکامی و پرخاشگری جوانان دارد؟ اميد معماريان؛
چون بسيجی ها حمله نمی کردن زياد حال نمی داد امسال! اين هم يک نظر از آن سوی ماجرا در زيتون؛
نظر زرتشت در باره اين چارشنبه سوری،  آزاده عصاران؛
چهارشنبه سوری تهی شده از سنت، آينده آبی؛
قربانی 16 ساله چهارشنبه سوری ما، زن نوشت
و:
بهترين مطلبی که در باره تاريخ چارشنبه سوری خواندم، نوشته آرزو رسولی برای خبرگزاری ميراث
در باره چارشنبه سوری در کردستان، احمد فريقی - به راهنمايی کارگاه