امروز برای من واقعا عيد بود. از صبح که تلفنی با مادرم صحبت کردم و صدايش را شفاف و شادمان يافتم که می گفت گروه گروه مهمان آمده اند و رفته اند و به او که بی بی گل همه ماست تبريک غدير گفته اند تا بعد که يک به يک نوشته های درجه يک رفقا و اهل قلم ضدجنگ را خواندم. اين جمله از وبلاگ تازه يافته ای که يادداشتهای صنايعی نام دارد تمام روز مرا به خود مشغول کرد: نسلی که جنگ نمی خواهد. از همو شروع می کنم:

نسلی که جنگ نمی خواهد - شهرام کريمی
"ما: اين‌بار بر خلاف نسل قبلي، نسل ما و بعد از ما لزومي به جنگيدن براي خود نمي‌بيند. نه حس آن را دارد و نه حوصله آن‌را. اين‌ روزها ما به زندگي عادت كرده‌ايم. به برنامه‌ريزي و آباداني هر قدر كوتاه فكر مي‌كنيم. افراط‌هاي جنگ قبلي، آن‌قدر ما را از خود رانده است كه حالا به تفريط، نيازي به جنگ و خون‌ريزي نباشد. به شيوه‌هاي اداره حكومت معترض است و به كسي اعتماد ندارد.
سياست‌مداران: اين دوستان فرزانه! هنوز فكر مي‌كنند جوانان ما، در پي ايثار و شهادتند. آن‌ها هنوز هم در پارادايم جنگ و ايثار عده‌اي ديگر هستند كه جوانان ما حاضرند پوزه امريكا را به خاك بمالند. آماده‌اند هر چه ما بگوييم در طيق اخلاص گذاشته، نثار بزرگواري ما كنند!
اقدامات ما: بايد در صحنه حاضر باشيم! هر طور شده به بوش بفهمانيم، مي‌دانيم ايران، افغانستان و عراق نيست كه ويراني‌ آن‌ها، قبل و بعد از جنگ تفاوتي نمي‌كند. نسل ما هزينه آباداني كشورش را پرداخت كرده و حال مي‌خواهد كه كشورش را بسازد، هر چند انتقاد دارد."

عزيز صاحبدلی مدتی است از من پرسشی کرده که پاسخ به آن آسان نيست. پژوهشی در دست دارد که در آن می خواهد نخست نگره خود را در باب نظم و بی نظمی سامان دهد. از من می پرسد عوامل موثر در بهينه کردن نظم و انضباط چيست و می خواهد در باره عوامل بی نظمی پاسخی بدهم تا با يافته های خود مقايسه کند و به اين برسد که فرهنگ اجتماعی و خصلت های تاريخی و قومی تا چه در اين بحث ذی مدخل است و نيز چرا بعضی ملل نظم پذيرتر از ديگران به نظر می آيند.

ماجرا از آنجا آغاز شد که من کليپی را معرفی کردم در باره ايتاليا و اينکه اين کشور چقدر با کشورهای ديگر اروپايی متفاوت است از بابت نظم شهری. می کوشم چيزهايی را که به نظرم می رسد عوامل موثر باشند معرفی کنم اما پيشاپيش می گويم که اين عوامل نه جامع اند و نه قطعی. خوشحال می شوم که دوستانی که در اين باب انديشه ای کرده اند نظرشان را برای تکميل بحث مطرح کنند. حرفهای من هم در حد طرح موضوع است:

1 جزميت و بی نظمی: در يک نگاه کلی به نظر می آيد که کشورهای جنوب اروپا مثل فرانسه و اسپانيا و ايتاليا و يونان از کشورهای شمال مثل آلمان و سوئد و بريتانيا بی نظم ترند. در همان بحثهايی که به معرفی کليپ ايتاليا انجاميد به فرانسه هم اشاره داشتم و شيوه رانندگی آنها که چقدر تهرانی است گرچه خب معلوم است که تهرانی ها از نظر بی نظمی در رانندگی بسيار جلوتر از فرانسوی ها هستند! چه عاملی فرانسه و ايتاليا را در بی نظمی مشترک کرده است؟ اگر از ميان همه عوامل به دين نظر کنيم آنها هر دو از کشورهای کاتوليک اند. اين اشاره طبعا ماکس وبر را به ياد می آورد و تحقيق درخشان او را در باره رابطه نظم سرمايه داری و مذهب پروتستان.

حرف ماکس وبر را نمی خواهم شرح دهم اما فرق اساسی کاتوليک ها و پروتستان ها در چيست؟ از نگاه من مساله اساسی در جزمی بودن آرای کاتوليک هاست. اما رابطه جزميت با بی نظمی چيست؟

گزارش صفحه سياسی شرق را از ديدار فعالان سياسی با مصطفی معين می خواندم. فکر کردم يک نفر بايد به اين آقای معين که آدم بسيار نازنين و افتاده و مردمی و مصفايی است بگويد آقا! صحنه رقابت انتخاباتی صحنه آکادمی نيست. شما ديگر وزير علوم نيستيد و برای استادان دانشگاه در يک سمينار صحبت نمی کنيد. شما قرار است دل مردم رای دهنده را ببريد. اما با اين زبان؟:

-  علم و ايمان و اخلاق و معنويت مكمل و پشتوانه يكديگر در پيشبرد امور هستند (اين کلی گويی ها به چه دردی می خورد؟)، از اين رو برنامه ريزى علمى و مبنى بر خرد و تلاش جمعى و تعهد اجتماعى مدنظر من در دولت آينده خواهد بود.(نشد برادر! برنامه ات را همين الان بايد گفته باشی؛ خواهم کرد که کار يک نامزد رياست جمهوری نيست. بنما در چنته چه داری.)

- وى خط قرمز خود را «منافع و امنيت ملى و قانون اساسى» ذكر كرد. (کداميک از مردم با اين حرفها برای رای به کسی انگيزه پيدا خواهند کرد؟) 

- در تشريح برنامه هاى خود گفت: قرار بر اين نيست كه برنامه هاى من جدا از برنامه ها و چشم انداز توسعه بلندمدت كشور باشد ولى در اولويت  گذارى ها و در صورت لزوم در اصلاح و تكميل و اجراى آن اقدام خواهم كرد.( خب بفرماييد اولا آن برنامه توسعه رئوسش چی چی ست و اصلاحات و تکميلات شما در کدام نواحی آن برنامه ممکن است اتفاق افتد و با کدام نيروی سياسی و اجرايی - هر دو سه مجلس موجود مملکت خلاف شما قدم می زند. اگر اين محاسبات ساده را در پاسخ خود يا بيانات انتخاباتی خود لحاظ نکنيد به کداميک از حرفهاتان که در حد ادعاست می شود باور کرد؟) 

اول از همه بگويم که خوشحالم بين ايرانيانی که در عرصه اينترنت حضور به هم می رسانند جنب و جوش آشکاری ديده می شود در باره مساله آمريکا و ما که مبارک است. يک نگاه به همين نظرات مطلب پيشين حساسيت گروهی از دوستان را نشان می دهد. پايين تر به آنها اشاره می کنم. اما اين را هم بگويم که هر اتفاقی در جريان باشد ما ايرانی ها بايد طرف منافع خودمان بايستيم و صد در صد مطمئن باشيم که آمريکا دايه مهربان تر از مادر نمی شود. يعنی حتما او اول به فکر منافع خود است. پس شرط عقل اين است که از او انتظار نمی توان داشت قدمی به خاطر ما بردارد (گرچه مطمئن نيستم همه به اين شرط عقل رفتار می کنند؛ ميان ما گرايش های ضدعقل کم نيست!). ديگر اينکه منافع ما تشخيص اش با ماست و راه حفظ آن هم بين خود ما بايد شناسايی شود. من با آوردن مطالب تازه ای که ديده ام و به نظرم رسيده می کوشم جنبه های تازه ای از بحث را دست کم برای خودم روشن کنم شايد به درد شما هم بخورد. بحث می کنيم به هرحال.

مجيد زهری يادداشتی نوشته تر و تازه همين چند ساعت پيش گويا. من در نوشته او يک نکته برجسته می يابم و آن تذکری است به هدف جهانگشايی های آمريکا:

"مراحل جهانی‌شدن، ايجاب می‌کند که کارتل‌های فرامليتی بر توليد و صدور انرژی کنترل کامل و به قولی استيلا داشته باشند. ورود آمريکا به منطقه ربطی به رژيم حاکمه در آمريکا (مثل امروز: دستگاه بوش) ندارد و جزو طرح‌های بلندمدّت سرمايه‌داری جهانی است. بعد از يازده سپتامبر، به طرح جهانی‌شدن سرعت بخشيده شد و به قولی اين طرح وارد فاز نوينی گشت، چرا ‌که يکی از عوامل بازدارنده‌ی "جهانی‌شدن" به‌يکباره در دل جهان غرب رخ نمود: "تروريسم اسلام فناتيک". با ظهور تروريسم اسلامی در جهان غرب، آمريکا به اين نتيجه رسيد که ديگر روش "کج دار و مريز" (هويج و چماق) با دولت‌های خودسر کار نمی‌کند، چه نظام‌های خودسر، با ايجاد خطر و تک‌روی و سنگ‌اندازی، در حکم "بازدارنده" در راه جهانی‌سازی عمل می‌کنند. پس از آن بود که ايجاد "دموکراسی" در اين کشورها، به عنوان راه حل توصيه شد. يعنی دموکراسی، به اقتضای سياست آمريکا و دقيقاً در راستای منافع سرمايه‌داری جهانی توصيه شد، همان‌گونه که در اواخر دهه‌ی هفتاد، "ايجاد کمربند سبز" (طرح برژينسکی در خاورميانه) توصيه شد و از دل آن، طالبان و جمهوری اسلامی بيرون آمد. اين توضيحات از آن رو است که بدانيم: اين مسيری است که آمريکا در آن گام می‌زند و به قول سهراب سبحانی، اگر در انتخابات اخير جان کری هم انتخاب می‌شد، چندان فرقی در اين روند ايجاد نمی‌شد." (نقل از: مسيری که آمريکا در آن گام بر می دارد)

1 روشنفکر مولف است: وقتی می خواندم که "ستاري فارغ‌التحصيل رشته روانشناسي تكويني از دانشگاه ژنو است كه بنيانگذار و استاد مسلمش ژان پياژه بود. از او تاكنون حدود 70 كتاب به‌صورت ترجمه و تأليف چاپ شده است"، با خودم فکر کردم روشنفکران دو دسته اند: روشنفکران مترجم و روشنفکران مولف. ستاری به تاليف به اندازه ترجمه ای که می کند اهميت داده است. من روشنفکری را که هميشه ترجمه کرده باشد زياد نمی فهمم!

2 آه ای صداقت گمشده: چقدر خوب است که از زبان آدمی مثل ستاری آدم بر ارزش صداقت روشنفکر تاکيد ببيند: " يك پاي مهم روشنفكري صرف‌نظر از توانايي‌هايش براي چون‌وچرا‌كردن، واقعاً صداقت و پاكدلي است و اين خيلي مهم است. مثلاً شما فكر كنيد ژان پل‌سارتر وقتي كه مي‌خواهند جايزه ادبي نوبل به او بدهند، رد مي‌كند. او اولين و آخرين كسي است كه جايزه ادبيات نوبل را رد كرده است، چرا؟ براي اينكه حرف و عملش يكي باشد." ياد فروغ افتادم که می گفت شاعرهايی داريم که وقتی سر يک بشقاب پلو می رسند يادشان می رود که شاعرند!

3 راه حل راه حل بدهيد:  ارزش روشنفکر به راه حل نشان دادن نيست - قابل توجه دوستان ابزارگرايی که برای به نتيجه رسيدن عجله دارند: "من فكر مي‌كنم روشنفكر چون‌وچرا بايد بكند، ممكن است راه‌حل هم بتواند نشان بدهد، ممكن هم هست نتواند. ممكن است نتواند پيشگويي بكند، ولي مشكل را با مردم جامعه‌اش مي‌تواند خوب مطرح كند." بله! طرح مساله به اندازه ارائه راه حل مهم است. اصلا بدون طرح و بحث، ارزش های هر نوع راه حل احتمالی هم روشن نمی شود. شيوه فهم يک مشکل بخش مهمی از شيوه حل مشکل است.

4 مشکل ايدئولوژی: "چون‌وچراكردن خودش مشروط به احوالي است كه بر روشنفكر حاكم است. به‌طور مثال ما اگر بخواهيم درباره فرهنگ گذشته اين جامعه بحث كنيم، يك وقتي مي‌آييم و بحث مي‌كنيم كه بالاخره اين نظام چه بود و چه مي‌گفت؟ معتقد به يك راه و رسمي بود يا نبود، ايدئولوژي داشت يا نداشت؟ اين يك بحث روشنفكري است، اما اگر از پيش بخواهيم محكومش كنيم، بگوييم هر كاري كه كرده است، محكوم است، اين از مقوله ايدئولوژي است. اما اگر بخواهيم در اوضاع و احوال آنجا دقيق شويم، يعني تمام اسناد را ببينيم، تمام مدارك را بنگريم، حرف‌هاي مردم را بشنويم، با توجه به اوضاع و احوالي كه در آن ايام بر آن جامعه حاكم بوده است قضاوت كنيم، آن موقع، از مقوله ايدئولوژي بيرون مي‌آييم و قضاوتمان هم خيلي منصفانه‌تر و نزديك‌تر به عدالت مي‌شود." خلاصه اش اينکه روشنفکر يک موضع پيشينی معين نسبت به همه وقايع بشری ندارد. کارش تحليل واقعه است نه برچسب زنی بر وقايع و آدمها البته!

فقه، کارکردها و قابليت ها: اين هم مقاله مهم احمد قابل که منقح تر از مقاله قبلی اوست در باب عقل و شرع. اين مقاله بازچاپ ظاهرا ويراست تازه ای است از بحث هايی که پيشتر او در روزنامه شرق چاپ کرده بوده است. در سه بخش. من در شب های بعد مروری بر اين مقاله خواهم کرد تا نکات مهم آن را از ديد خود برجسته سازم.

تبيين نظريه منطقه الفراغ: از آقای محترمی به نام محمود حکمت نيا (لينک از طريق ملکوت). آدم وقتی مقالاتی از اين دست را می خواند تازه می فهمد که احمد قابل از بين چه آدمهای کسل کننده ای برخاسته و از آنها به سوی خلق بازگشته تا چراغ روشنی به آنها هديه کند. بحث از اين مقاله را می گذارم برای شبی ديگر که به مقاله جديد احمد قابل بپردازم.

فلاطوری و حجيت نهايی عقل: اين هم يادداشت حضرت خسور ناقد که خود - بسنده است:

ديدم در "سيبستان" اشاراتی به مطلب آقای احمد قابل داشتيد. در اين رابطه نکته ای از استاد از دست رفته پُرفسور عبدالجواد فلاطوری در يادم آمد که تصور کردم شايد برای شما که خودتان را با اين بحث مشغول کرده ايد، بی فايده نباشد.

در اواخر دهه پنجاه ميلادی، دقيقاً 1959 ميلادی، کتابی به زبان آلمانی در آلمان منتشر شد که دربرگيرنده مجموعه مقالاتی بود پيرامون فلسفه حقوق که مقاله ای نيز از پُرفسور فلاطوری در آن به چاپ رسيده بود با عنوان "عقل به منزله حجت نهايی شرع در تعاليم شيعی". عنوان مقاله و مشخصات کتاب به زبان آلمانی را در زير برايتان می آورم. 
 
Die Vemunft als Letztbegrundung des Rechts in der Schiitischen Lehre In: Archiv für Rechts-und Sozialphilosphie XLV/3. Luchterhand Verlag Neuwied/Rh. 1959, s369-388
البته ناگفته نگذارم که در كتابشناسى آثار پروفسور عبدالجواد فلاطورى که در مجله "آينه پژوهش" شماره 86 منتشر شده است و متأسفانه کامل هم نيست، در ترجمه عنوان کتاب - به هر دليل - دستکاری جزيی، ولی به گُمان من بسيار مهمی صورت گرفته و به اين صورت آمده است: "حجيت عقل در استنباط احكام شرعى در مذهب شيعه". يعنی "عقل به منزله حجت نهايی" (Die Vemunft als Letztbegrundung) و تکيه ای که فلاطوری بر "حجت نهايی" داشته است، يکباره مبدل به "حجيت عقل" شده است. ان شاءالله که مترجم سهواً و شايد به دليل عدم آشنايی کافی به زبان آلمانی، عنوان مقاله مرحوم فلاطوری را چنين ترجمه کرده است؛ يا اميدوارم که من در خطا باشم.

به هر حال، به نظرم مباحثی که پُرفسور فلاطوری در اين مقاله نسبتاً طولانی مطرح کرده بود، به بحث امروز آقای احمد قابل و دلبستگی شما به اين گونه مسايل بسيار نزديک است. به خصوص که فلاطوری نه تنها تحصيل کرده دانشگاه های آلمان و در شمار دانشمندان و انديشمندان سرشناس در اروپا بود، بلکه تحصيلات حوزوی هم داشت و در سنين جوانی از حاج شيخ محمدرضا كلباسى اجازه روايت و اجتهاد گرفت و همزمان با تحصيل در علوم دينى موفق به اخذ ليسانس از دانشكده معقول و منقول شد. اين همه را به اين خاطر با تأکيد گفتم، که اولاً حرفهای آقای احمد قابل آنچنان تازه هم نيست و ثانياً چون شما از به پايان رسيدن "عصر غولها" نوشته بوديد، می خواستم اشاره کرده باشم که "غولی" چون فلاطوری نزديک به نيم قرن پيش به اين مباحث پرداخته بوده است. همين.
پايدار باشيد.
خسرو ناقد
 

اگر آمريکا بخواهد به ايران حمله کند ما در مقابل چه می توانيم بکنيم؟ اولين پاسخ ها همان پاسخ های نظامی معمول است. ما منطقه را بی ثبات خواهيم کرد. به اسرائيل حمله خواهيم کرد. تنگه هرمز را با غرق کردن کشتی خواهيم بست. احتمالا به پايگاههای آمريکا در کشورهای همسايه صدمه خواهيم زد. مردم را بسيج خواهيم کرد. در جنگ زمينی قدرت خود را نشان خواهيم داد. و اموری قابل پيش بينی از اين قبيل که لابد دشمن نيز به آنها و ديگر راههای دفاعی ما می انديشد و پاتک مناسب را طراحی می کند. هر دشمنی می داند که برای حمله بايد هزينه ای بپردازد. بی گدار به آب نمی زند. اما مساله من حاليا ارزيابی نظامی چنان حمله مفروضی و سود و زيان جنگی ما در يک رويارويی نيست؛ چنانکه به تحليل های کسانی هم که مثل طارق عزيز، قبل از حمله آمريکا به عراق، رجز خوانی می کنند يا اصلا معتقدند خطری در کار نيست کاری ندارم.

بخوبی به ياد می آورم روزهای پر تب و تاب سال 58 را که ما جوانان انقلابی همگی در آرزوی يک جنگ بوديم! بحث حدس و گمان نبود. بحث ارزيابی نظامی نبود. شايد دشمن معينی هم جز آمريکا در ذهن ما نبود. هيچکس هم فکر نمی کرد آنکه سرانجام آرزوی ما را جامه عمل می پوشاند صدام حسين است! ما انقلابی بوديم و جامعه را کند و سنگين و بی اعتنا به تب و تاب خود می ديديم. يا نبض ما تندتر می زد. از بازرگان خوشمان نمی آمد. و از همه آن اداره جاتی هايی که به نظرمان می آمد دور و بر او را گرفته اند. ما يک انقلاب حسابی می خواستيم. فکر می کرديم جنگ اين را به ما می دهد. جنگ ما را تصفيه می کند. جنگ جامعه را چنان تکان می دهد و به حرکت در می آورد که تمام چربی هاش آب شود و پيرايه هاش بريزد و گرانجانی اش به چابکی و نشاط دفاع از ميهن و خانمان بدل شود و يکباره همه مشکلات ذهنی مردم را برای تن دادن به يک جراحی اساسی رفع می کند. انقلاب ما نيازمند جنگ بود. هر چه تئوری بود در خدمت جنگ درآورده بوديم. وقتی جنگ شروع شد ما خوشحال بوديم! گرچه از لحاظ نظامی برايش آماده نبوديم!

امروز هم صحنه اصلی مقابله در اذهان شکل می گيرد. بدون زمينه فکری هيچ عملی انجام شدنی نيست. دست کم نه در مقياسی به بزرگی يک جنگ سرنوشت ساز. اگر آمريکا نتواند دل و دين از ما ببرد قطعا دست به حمله نظامی نخواهد زد. تمام حرفهای امروزه هم بجز افزودن بر فشار سياسی بر دولت ايران يکی هم برای تست کردن ميزان مقبوليت اين حرفها ست در نزد جهانيان و مهمتر از آن در نزد ايرانيان.  نگرانی و پرسش من اين است که آيا ما ايرانيان واقعا می خواهيم که آمريکا حمله نکند؟

در مراسم ادای سوگند جرج بوش دوربين که می چرخد کلينتون را می بينم. کارتر را. چهره های ديگر سياسی آمريکا را. فکر می کنم کسی مثل کلينتون بهتر می داند در ذهن يک رئيس جمهور آمريکا مثلا بوش چه می گذرد. به اين منتقل می شوم که کسی که در چنان مقامی است از بسياری از اسرار با خبر ست. اسراری که جز کسانی معدود از آن خبر ندارند. گاه از آن جهت که پيش از علنی شدن برای ديگران چيزی را می دانند (مثلا می دانند که بوش قرار است امشب وارد بغداد شود ولی تا او وارد نشده "ديگران" نمی دانند) و گاه از آن جهت که چيزهايی را می دانند که تا سالها قرار است کسی نداند يا چيزی که هرگز کسی نخواهد دانست. بعد به اين گزاره قديمی خود منتقل می شوم که قدرت دانستن اسرار است.

به بيان دقيق تر، قدرت، سهم ما از دانستن اسرار است. هر قدر از اسراری با خبری در آن حوزه از اسرار مقامی بالاتر داری. و آدمی در هر جا که هست هميشه در حال تلاش برای بالا بردن سهم خود از اسراردانی است. هيچ قدرتی بدون سر نيست. هر قدرتی يعنی قدرت بر اسرار. به نظرم در اين فرقی نيست بين عالم فيزيک مثل اينشتين و آدم کهنه کار سياسی مثل اسدالله بادامچيان. قدرت شبکه ای از اسرار است. قدرت علمی يا صنفی يا فنی يا سياسی. چنانکه قدرت ادبی و شعری و هنری. قدرت دانستن رمز است.

هميشه فکر کرده ام بسياری از ما زندگی مان حاصل خطاهای ديگران است. از پدر و مادرمان گرفته تا ديگران و ديگرانی که بر زندگی ما تاثير گذاشته اند. ممکن است پدرمان در انتخاب مادرمان خطا کرده باشد يا بالعکس اما حاصل آن خطا ماييم. يا اگر اين يا آن سياستمدار کمی زودتر به سر عقل آمده بود زندگی مان را آنقدر تلخ نمی کرد که مهاجرت کنيم. يا اگر آن راننده آن روز در اتوبان تند نمی رفت تا به ماشين مادر دوست من بکوبد و او را بکشد پدر دوست من زن دومش را نمی گرفت. زنی که زندگيش را در واقع از خطای راننده ای در اتوبان ساخته بود. اصل تصادف! امشب که اين عکس های نادر و عجيب را ديدم فکر کردم مرگ ما هم می تواند نتيجه خطای ديگران باشد. چرا تا به حال فکر نکرده بودم؟