حيف بحث خوبي بود!

سپهر عزيز: در موردِ «قوم‌گرايی» يک اشتباه تايپی کردم. منظورم «قوم‌محوری» يا «قوم‌مداری» بود (ethnocentrism). در موردِ پوپر اتهامی که شنيده‌ام به او می‌زنند در موردِ کتابِ «جامعه‌ی باز»ش است و اين‌که او صرفآ با تکيه بر تجربه‌ی محدودِ يونانِ باستان حکم‌های کلی در موردِ جوامعِ کل جهان صادر می‌کند (آن‌هم زمانی که خودش در نيوزيلند زندگی می‌کرد که جامعه‌ی سنتی‌اش هيچ تجربه‌ی مشترکی با اروپا نداشت).

به هر حال منظور من اين نبود که اتهامی به پوپر وارد کنم که بعد بخواهم جواب آن اتهام را بگيرم. صرفآ می‌خواستم بگويم که اين‌جور اتهام‌زدن‌ها همه جدلياتی‌ست که به‌نظر من فايده‌ی زيادی ندارند و اين‌که کدام طرف را بگيری بستگیِ زيادی دارد به سليقه‌ی فلسفی‌ات و اين‌که خود را پيرو انگليسی‌ها بدانی يا فرانسوی‌ها يا آلمانی‌ها يا چه و چه. مارکسيستها و دوستدارانِ ديگر هگل هم حتمآ کلی جواب برای اتهاماتِ پوپر و شوپنهاور دارند. من شخصآ نه کارهای هگل را خوانده‌ام و نه پوپر را، و در موردِ هر دو فقط اطلاعاتِ دستِ دوم دارم. ولی ترجيح می‌دهم به‌جای تکيه بر حرف‌های کسی که مشخص است دشمنِ خونی يک فيلسوف است، خودم اول کارهايش و تفسيرهای کارهايش را بخوانم و بعد در موردش قضاوت کنم. درغير اين‌صورت به‌نظرم پيروی کورکورانه از حرفِ يک پوپر يا يک منتقدِ پوپر خيلی فرقی با مدگرايی‌هايی که بين روشن‌فکرانِ ما باب است نخواهد داشت (مثل دعواهای مسخره‌ی طرفدارانِ هايدگر و پوپر که به‌نظرم ريشه‌ی اصلی‌اش دعواهای سياسی و ايدئولوژيک است، و نه مشکلاتِ تئوريک).

عليرضا خان پريشان، عزيرم يک دو نقل قول چيه؟ بيچاره پوپر يک کتاب در اين باره نوشته. اگر فرصت کردی نگاهی به کتاب «جامعه باز ....» بينداز و مباحث«ريشه های ارسطويی فلسفه هگل» و «هگل و تجديد قبيله پرستی» رو يکباره ديگه بخوان. اين تنها پوپر نيست که از «اصطلاح بافیهای ملقلق و گيچ کنندهء هگل» می گويد، شوپنهاور هم «کاميابی هگل را شروع عصر نادرستی و تقلب» می خواند و هايدن آنرا «آغاز عصر بی مسئوليتی» می نامد. نمی دانم اين روايت را از هاينريش هاينه شنيده ای؟ که گفته است هگل در بستر مرگ می گويد: «تنها يک تن فلسفهء مرا فهميده و او هم آن را نفهميد». حالا اين چه فلسفه ای است که خود فيلسوف معترف است که کسی نمی تواند آنرا بفهمد! اين فلسفه به چه کار دنيا و آخرت من و تو می خورد؟ يا اينکه بنده به قول خسرو ناقد آنرا طوطی وار تکرار کنم و به اين و آن فخر بفروشم.
نگاهه کن به مفدمه ای که زنده ياد حميد عنايت بر ترجمه «فلسفه هگل» ستيس نوشته است و در آنجا از «زبان هگل» می گويد و اين که او اصطلاحات مأنوس را خودسرانه به کار می برد. خود ستيس هم يادآوری می کند اصطلاحات هگل همه جا خودسرانه ساخته شده است. وی در منطق خود آنقدر مقوله کشف کرد که نامگذاری همه آنها برايش سخت شده بود. پس گاه اصطلاحات تازه جعل می کرد و زمانی ناچار می شد که خودسرانه بر واژه های مأنوس معانی نامأنوس بار کند.
اما درباره تهمت پوزيتيويسم به پوپر کافی است که نگاه کنی به مقالهء فاضلانه ای که خسر و ناقد با عنوان «آگاهی از نادانی» در مجله آفتاب منتشر کرد. الان هم روی سايت www.naghed.net در بخش مقاله ها هست می توانی بخوانی. تنها چيزی که آخر اشاره کرده بودی و نفهميدم «قوم گرايی» بود که به پوپر نسبت داده ای؟! اين را از کجا گير آوردی بگو تا ما هم بدانيم.

من با اصلِ حرف در موردِ روشن‌فکران و «شبه روشن‌فکرانِ» ايرانی و تقليدها و مدگرايی‌های کورکورانه‌ی آن‌ها موافقم. ولی به‌نظرم اين‌که با يک نقل‌ِ قول از کارل پوپر بخواهيم بر کلِ کارهای هگل و هايدگر خط بطلان بکشيم نه‌تنها بی‌انصافی‌ست، که نشان‌دهنده‌ی تنبلیِ ذهنی هم هست. اين نوع استدلال نهايتآ منجر به جدلياتی می‌شود که هميشه همه‌جا فراوان می‌توان پيدا کرد. خودِ آقای پوپر را هم می‌توان با يکی دوتا نقلِ قول از فلاسفه‌ی ديگر به خاطر پوزيتيويسم و قومی‌گرايی کوبيد. ولی به‌نظرم اين‌جوری راه به‌جايی نمی‌توان برد.

احسنت.

من هم حرفهای «صاحب اصلی هيچستان» را تأئيد می کنم ولی بر عکس همه شما می گويم که اين نوع نوشته ها و ترجمه ها را در حال حاضر به وفور میتوانيد در صفحات انديشه روزنامه شرق ببينيد. حرفهای گُنده گُنده اما مثل طبل توخالی. ادای فيلسوف ها را درآوردند. شما ببينيد که در ايران و به خصوص در روزنامه شرق، چه قيل و قالی پيش و پس از مرگ دريدا برپا کردند. به خدا قسم اگر از نود در صد از اين دريدا شناس ها بپرسيد «ساختار شکنی» در دکان کدام عطار به فروش می رسد، همگی نشانی سوپر مارکت دولور در محله ماره پاريس را به شما می دهند. بگذريم. ضمناً بنده خدا صاحب هيچستان، آقای خسرو ناقد را با بر و بچه های «هنوز» عوضی گرفته. چه خوب شد که «سيبستان» لينک سايت آقای ناقد را پائين نوشته اش آورده است.

و بعد،

جناب "هنوز" و سپس جناب "سيبستان" که اين مطلب را در سايت گذاشته: دست شما درد نکند.

بابا بالاخره يکی هم پیدا شد حرف ما دهاتیها را زد.

مثالهای جناب "هنوز" تنها به روشنفکران ختم نمی شود، بلکه مترجمان هم از این مشکل رنج می برند.

جای بحث آکادمیک نیست، اما :

افرادی و سازمانهایی هستند (که بدلیل آنکه جناب هنوز نامی نبرده اند منهم دوری می کنم) که ترجمه معمول فارسی به انگلیسی را بدلیل اینکه ساده است با کلمات سخت و زبان نفهم ( و بهتر بگویم آدم نفهم) و مشکل عوض می کنند و در برخی از موارد ناآگاهانه حتی با تغییر لغات ساختار را دست نمی زنند و آن را سلیس می خوانند و بهتر.

قس عليهذا ....

صاحب اصلی هیچستان