صف بندی روشنفکران يک بار ديگر آغاز شده است. با حرف ها و بحث هايی که در مقابل سروش مطرح می شود ياد دعواهای رو در روی و بيشتر پشت سر آل احمد می افتم و بعدها شريعتی.

روشنفکران بريده از مذهب و سنت تا اندک ضعفی و تاملی در مباحث حلقه روشنفکران دعوت کننده به سنت و مذهب می يابند يا ترديدی در فضای اجتماعی حرف آنها حس می کنند فکر می کنند وقت مناسبی پيدا کرده اند برای تشديد فضای مقابله با دعوت آنها. حالا تبر برداشته اند به جان عرفان و ميراث فکری و فرهنگی عارفان ( مصاحبه تازه دکتر طباطبايی را ببينيد با همشهری). شايد هم مقابله با دين و مذهب را در لوای عرفان گريزی مطرح می کنند چون نمی توانند و يا نمی خواهند و مصلحت نمی بينند علنا در مقابله با مذهب سخن گفته باشند.

می خواهم بدانم که آنهايی که بر سروش و شبستری خرده می گيرند خود چه مجاهده ای در جهت احيای هويت ما کرده اند؟ يا اصلا به هويتی برای ما قائل هستند؟ يا ما را مسلوب الهويه می دانند؟

دوست جوان من اميد در هومولونوس، آشوری و جهانبگلو و طباطبايی و رحيمی را در يک صف مقابل سروش و روشنفکران دينی نشانده است. آشوری به نظرم اشتباهی آنجا آمده چون او از آزادگان است و با کتابهای اخير خود نشان داده که دل در گرو سنت ايرانی دارد و بازخوانی آن. جهانبگلو هم که اساسا بايد کنار گذاشته شود چون بيشتر مترجم است تا متفکر حتی وقتی هم که می نويسد. اما طباطبايی چه کرده است جز تحقير فرهنگ ما و کوشش در عاجز نشان دادن آن؟

دست کم گرفتن عرفان هم از همين گرايش به تحقير و نفی خود و بيزاری از آنچه داريم مايه می گيرد. و از اين که دوستان عرفان را نمی شناسند ( شايد هم فقط عرفان سياسی را می شناسند که صورت منحط عرفان ايرانی است) و رابطه ای ميان دنيای قديم و جديد قائل نيستند. روشنفکر حقيقی ما که در دلش با ماست و در زبانش با ماست در دوره مدرن همواره ادامه دهنده خط فرهنگی و فکری عرفان و عارفان بوده است. حذف عرفان حذف بخش فعال و طبيعتا زنده ميراث ماست. تلاش برای اين حذف آثار ويرانگر خواهد داشت آن هم در هنگامه ای که دين در روايت دولتی آن چنان چهره درشت و خشنی از خود نشان داده که هيچ پناهگاه فرهنگی و روانی ديگری برای ما جز عرفان صلح طلب و انسانی و عميقا آزاده ايرانی باقی نمانده است.

وانگهی چرا راههای رفته را بايد صدبار رفت. هرگز بر پايه ميراث غرب نمی توان در ايران بنايی مستحکم ايجاد کرد. بده و بستان با غرب امر ديگری است اما اين دوستان دست ما را خالی می کنند که با چه پر کنند؟ تازه اين در باب روانشناختی مساله است پای استدلال هم که برسد کدام يک از مدعيات سروش و روشنفکری احياگر را می توانند بدرستی نقد کنند؟ گيرم يکی و چند نظر و عمل سروش و مانند او هم بدرستی و انصاف نقد شد اما اين که جهت کار آنها را زير سوال ببريم و خدمت آنها را خيانت
وانماييم روشنگری و آزادگی است؟

دوست من مهدی خلجی معتقد است که راهی ازدرون سنت برای شناخت آن وجود ندارد و تنها راه شناخت آن دانش های مدرن است. اصولا به نظر او "هر تلاش فکری که مدرن نباشد محکوم به شکست است". او فکر می کند که :"اگر سنت ما توانايی انتقاد از خود را داشت، پويا می شد، گره های خود را می گشود، تفکری به سامان می آفريد و در پی آن جامعه ای با سازمان سياسی و اجتماعی و اقتصادی بهينه و توانمندی می ساخت. فرصت سنت برای اين کار چند سده ای است که سوخته است."

ادعای من اما آن است که سنت بر سر جای خود هست اما بين ما يا اقشار وسيعی از ما با آن "فاصله" افتاده است. فاصله به اين معنا که ما ايرانيان تحصيلکرده از اوايل قرن به اين سو بتدريج با سنت های فرهنگی خود قهر کرديم و بعد هم به آن پشت کرديم چون در مقابل غربی که چشم ما را خيره کرده بود از داشته های خود شرمسار بوديم و بر داشته های غرب حسرت می برديم. هنوز هم "حسرت" يک مشخصه مهم روانشناختی ما ست.

بدون دخالت ما و حمايت ما و همدلی ما و تربيت يافتن ما در دامان سنت و نو به نو کردن آن و ادامه دادنش آيا معقول است که از ايستايی آن انتقاد کنيم؟ مگر سنت جز به پايمردی اصحاب آن پايدار می ماند؟

می گويد:"ممکن است در روستاهای تاجيکستان و ازبکستان و کرمان و کرمان شاهان مردمی هنوز باشند که جهان را بر مدار هزار سال پيش گردان ببينند، آفتاب را گرد زمين چرخان بدانند، از اين دست و از اين مايه به آدميان و جهان پيرامون خود بنگرند، اما سخن درباره آنان نيست" اما دوست من اگر برای سنت همين ها يعنی همين مردم کوه و کوير و روستا مانده باشند و باقی از آن روگردانده باشند جز اين انتظار داری؟ ما خود سنت را به اين روز انداختيم و حال همان وضع ساخته خود را بهانه روگردانی امروز می کنيم. وانگهی سنت همه علم بطلميوسی نيست و هزاران نکته باريک تر زمو در آن جاری و نهان است که تا با آن همدلی نکنی دريافتنی نيست.

از اين نکته نيز غفلت نکنيم که همان دانش عاميانه مطرود که تو به آن اشاره می کنی روزگاری سنت علمی بود. چه کسی آن سنت علمی را در ميان خلق رواج داد تا بدان پايه که فراگير شد و امروز تو آن را مشخصه باورهای خلق می شماری؟ آنها که با همه توجهی که به آموختن علم يونانی داشتند خيره و واله آن و بيدل از فرهنگ خود نبودند و برای خود شانی همپای يونانيان قائل بودند.

اگر آن دانش سنگوارگی گرفت نه از آن بود که رابطه اهل علم جديد با مردم عام گسست و آنها نتوانستند دانش تازه را به اعماق زندگی مردم ببرند؟ گسستی که هنوز هم ادامه دارد. و برای همين هم چنين آسان می توانند حکم به منسوخ شدن آنان دهند و فکر نکنند که آخر اين مردم آنهايند و اگر ايشان غم آنان نخورند که می خورد؟

می گويی که :"بينش شرقی پايان يافته است." نه عزيز چنين نيست. من و تو آن را گم کرديم اما بسيارند مردمی که در دامان همان بينش می زيند چون با آن زندگی کرده و می کنند. مردم تاجيک و بلکه بيشترينه مردم آسيای ميانه چنين اند و بر آنها از آن تکيه می کنم که با ما آبشخور فرهنگی واحد داشته اند. ما گم کرديم و آنها نکردند. دست کم چون دواسبه به سمت غربی شدن تاخت نگرفتند و شوروی نخبگان آنها را مهار می کرد و با فکر انتقادی نسبت به غرب می پرورد. ولی البته عوامل متعدد در کار بود. عواملی که در ايران و دنيای نامزد شده به آزاد و تحت نفوذ قدرت های غربی نبود يا ضعيف بود.

ما به همان سادگی که زبان خود را گم کرديم سنت های خود را نيز مزاحم ديديم و گم و گور کرديم و خاکسترنشين شديم و امروز نه آن ايم و نه اين شده ايم که حسرت آن می بريم. جالب است که ما در دانشکده از زبان استادان و از کتب بزرگانی مثل بهار می خوانديم که مثلا چه ساخت های زبانی هست که قرنها پيش در متون ديده شده و ديگر منسوخ شده است اما نمی دانستيم که نه تنها منسوخ يا کم کاربرد نشده بلکه جزو زبان زنده مردم فارسی زبانی است که آنسوی مرزهايی زندگی می کنند که تا نيم قرن پيش با ما يکی بودند و يا رفت و آمدو داد و گرفت داشتند. تصور کن که اگر ما در باره زبان تا اين حد می توانيم سهل انگار باشيم و فراموشکار قواعد فرهنگی چه وضعی خواهد داشت. بسياری از احکام ما در اين باره بهتر از آن احکام زبانی نيست. و همه از "فاصله" است.

و بعد تو در همين تجربه يکی دوسال زندگی در غرب بايد ديده باشی که چه جايگاه رفيعی دارد بينش شرقی در ميان عامه خاصه آنچه از چين و هند و ژاپن و تبت می آيد. اگر بينش شرقی مرده است اينها نفوذ خود را بويژه در عرصه اخلاق و دين از کجا آورده اند؟ و چرا ما چنين نفوذی نداريم؟ خيلی ساده است. آنها به سنت های خود وفادارند و ما نيستيم. ما کالای مان پيش خودمان هم ارجی ندارد و کوششی برای بازشناخت و معرفی آن به نسل های سرگردان خود هم نمی کنيم پيداست که در چشم ديگران هم قدری نمی يابد.

ديده ام و ديده ای که وقتی کتابی کاری هنری موسيقی و سخنرانی و حتی بحث کوچکی در کلاسی و جمعی ارائه می شود که نشان از فرهنگ ما دارد و به دست اهلش ارائه می شود چشم جوان ما چه برق شادمانه ای می زند. چرا که هر کسی امروز دوستدار آشتايی و انس با فرهنگ خود است حتی اگر ظاهرا با آن در ستيز بنمايد.

می ماند يک نکته ديگر و آن اين که ما امروز پس ازصد سال تاخت به سوی غرب و سر خوردن از آن و انقلاب کردن و جفتک اندازی و در به روی غرب بستن و باز ياد معشوق متروک کردن و دل سپردن عمومی حاليه به نه غرب علم و و بصيرت که غرب قهر و غلبه، خوب است حساب و کتابی کنيم و ببينيم کجاييم و چه می کنيم با خويشتن و جهان خويشتن.

ما، و در اينجا بخصوص به اصحاب نظر و قلم و بحث و فحص و نخبگان نظر دارم، از ين تجربه شتابزده به اندازه کافی آموخته بايد باشيم که بدانيم اين راه که تا کنون رفته ايم قابل ادامه دادن نيست. دست کم حال تجربه های ديگران را هم پيش نظر داريم از ژاپن و کره تا چين و اندونزی و هند و دوبی و اروپای شرقی در دهه اخير.و تجربه مهيب انقلاب در ايران خودمان را. و با در نظر گرفتن همه اينها نبايد محتاط تر شده باشيم در پشت پا زدن به سنت های خود؟ ما چه بخواهيم يا نخواهيم همين ها را داريم. تمام تاريخ نزديک ما به چالش برای دورريختن يا نريختن همين پوستين ژنده گذشته است. انکار آنچه داريم فاصله را زيادتر می کند. آغاز کردن از آنچه داريم و نقد منصفانه آن راهی به دهی خواهد برد اگر وقت نگذشته باشد. ملت ها هم حيات و مرگ دارند. شايد ما پيش از آن که بدانيم مرده باشيم و تنها شاهد آن باشيم که آرمان های بلندی که طرح می افکنيم چگونه يک به يک به ضد خود تبديل می شوند و مثلا از صدور انقلاب به صدور فاحشه می رسيم اما من هنوز اميدوارم که اين درخت کهن آفت زده ممکن است با احتياط و مراقبت دوباره شکفته شود . قصه ساده انگاری نيست قصه بقا در جهانی است که هر پاره ميراث خود و تاريخ خود را با دقت حفظ می کند ( حتی جانيان مشهور لندن هم موزه دارند!) اما ما گوهر های دردانه خود را به ثمن بخس می فروشيم.

نيز: سنت و محک مدرنيسم

حافظه تاريخی هم انبان قصه ها و اوسانه های عوام است و هم حکمت عاميانه ای که مبتنی بر تجربيات تاريخی دور و نزديک است. چه بخواهيم چه نخواهيم اين حافظه وجود دارد و ازآن عامه مردم است اصلا، گرچه نخبگان در آن تاثير دارند چرا که در شکل گيری وجدان عمومی نقش دارند.

تمام آثار شاهنامه ای ما و همان تاريخ بيهقی ما و هزاران کتاب قصه و غزل و حکايت و مثنوی و پند و تاريخ به شعر و به نظم خاصه پرخوان ها از اين کتب و نقالی شده ها از اين قصص در ساختن حافظه تاريخی ما دست دارند و خواهند داشت.

اين ميراث معنوی پدران و اين حکمت ايرانیان را دست کم نگيريم. آن ثبت گزاره های علمی و شبه علمی هم تا وارد همين حافظه جمعی نشده باشد کوچکترين ارزش اجتماعی ندارد.

مهدی معتقد است که "اصولاً دانش تاريخ در ايران از فقيرترين دانش هاست" می دانم که نظرش به علم تاريخ به معنايی است که غرب از آن مراد می کند و گرنه سخن از فقر تاريخنگاری ما گزاف خواهد بود چراکه ما همواره تاريخ نوشته ايم چه بر سنگ يا پوست يا کاغذ.

اما در اين معنای جديد فقر تاريخی ما چه معنايی دارد وقتی ما در همه جنبه های دانش نوين در همين وضع هستيم ؟ اين که منحصر به تاريخ نيست و حکمی کلی است.

دوست من می نويسد که "حتا ايرانيان باستان نيز نسبت به مثلاً يونانيان مهری چندان به تاريخ نداشتند" و از هرودوت برای نمونه ياد می کند و اينکه " آن امپراتوری عظيم ايرانی از داشتن تاريخ نگاری همپای هرودوت بی بهره" بوده است. بايد بگويم که جواب سرراست آن است که ايرانيان تاريخ می ساختند و يونانيان آن را می نوشتند! و مگر تاريخ هرودوت چيست جز وصف پارسيان و پادشاهان ايشان؟ اما سر راست تر آن است که با خود بينديشيم شايد حکم ما ناراست است.مگر می شود امپراتوری داشت و تاريخ نداشت؟

حقيقت آن است که تاريخ نگاری در ما با دين و اسطوره عجين بوده است. اگر ما امروز آن تاريخ بومی خود را و شيوه هايش را نمی شناسيم و آن را در رديف مشتی اساطيرالاولين بجا می آوريم و راه نفوذ به دنيای آن را نمی دانيم و هرودوت را بهتر می شناسيم و آسان می ستاييم عيب گذشتگان نيست.

درست است که ما تاريخ نويسی غربی نداشته ايم. نداشته ايم زيرا غربی نبوده ايم. اما نادرست است که تاريخ خود را ننوشته ايم. ما حسرت به دل نوشتن تاريخ غربی مآب هستيم و نمی توانيم نوشت چون از سنت ما برنامده است و تاريخ خود را نيز به گمان اينکه پيش يار غربی خريدار ندارد مثل ديگر داشته هامان از چشم انداخته ايم و يکباره مدعی تاريخ نداری شده ايم.

درباره "کارنامه يونانيان و روميان و اروپاييان" هم من آنقدر آنها را مدعيان صادقی در گزارشگری تاريخ خود و ديگران نمی بينم که " شرمسار تهيدستی خود" باشم. دوره های نزديک تر که پيداست تا چه حد با گرايش های شرقشناسانه آلوده شده است. در باره روميان هم بد نيست نگاهی به پلوتارک بيندازيم تا ببينيم اين مورخ مثلا جهانی تا چه حد داستان سرايی کرده و تا چه حد بر مبنای داده ها و يادداشت ها سخن گفته است. از ديد من او هرگز به پای بيهقی ما نمی رسد يا خواجه رشيدالدين فضل الله.

اصولا من با شرمساری در مقابل حريف ميانه ای ندارم. در يادگيری از آنچه خوب کرده است و با سنت من سازوار می آيد بحثی نيست اما من بدهکار هيچ کس نيستم. نگاه کن که همين مدعيان تاريخ علمی تا چه حد مبتذل ترين و سست ترين ادعاهای همان پلوتارک را در باره ما ايرانيان تکرار بی وجه و سند کرده اند.

ديروقت است. به نکات مربوط به دين و مفسرانش و بحثی يا ايمانی بودن قرآن جداگانه خواهم پرداخت.

نظر محقق داماد در باره کفر داستان کفر و ايمان را دگرگون می کند.در سالهای اخير نظرات نوانديشانه او و مجتهد شبستری در کنار آرای سروش و ديگر روشنگران دينی نشسته است و چهره انسانی تری از دين معرفی کرده است. من خود طرفدار آنم که قرآن را همچون کتابی از اصل های پايه در شناخت انسان و جامعه از چشم خداوند ببينم. تلقی قرآن چون کتاب کن ها و نکن ها تلقی ديگری است.

در معنای کفر بسيار شنيده ايم که مثلا کافر آن است که نبوت را انکار کند يا خدا را قبول نداشته باشد يا اسلام را نپذيرد و شنيده ايم که مثلا فقيهان اين يا آن را تکفير کرده اند يا می کنند. مصداق ها را به جای اصل گرفته ايم و از معنای عام و انسانی و انسانشناسانه کفر غفلت کرده ايم. تعيين مرز کفر و ايمان از باريک ترين کارهايی است که ما به آن نياز داريم.

مصطفی محقق داماد در مطلبی که در مجله بخارا ( شماره 23) آمده است و متن سخنرانی اوست در نشر فرزان نکته بسيار دقيق و باريک بينانه ای در معنای کفر را شرح می دهد که ماحصل آن در يک جمله آن است که :"کافر يعنی کسی که آنچه را يافته است می پوشاند و خلاف آنچه به آن رسيده حرف می زند." و روشن تر آنکه :"خداوند به کسی کافر می گويد که به چيزی معتقد باشد و چيز ديگری بگويد."

اين فرق فارق کفر و ايمان است. کفری است که معنای ايمان را هم روشن می کند. اگر هميشه به آنچه باور داری و درست يافته ای عمل کنی هرگز از دايره ايمان بيرون نشده ای. مهم نيست که ديگران وصاحبان قدرت و شرع چه می گويند. تو همواره بايد غريزه حق جويی خود را دنبال کنی. تا چيزی را باور نکرده ای پشت کردن به آن گناهی نيست اما اگر به چيزی باور داشتی خلاف باور گفتن يا کردن کفر است.

خود محقق داماد به ارزش اجتماعی و انسانی و اخلاقی تازه تعريف خود آگاه است زيرا می گويد: اگر کسی در رسانه ها در مورد موضوعی مصاحبه می کند و به حرف هايی که می زند معتقد نيست اين شخص در آن حرفها کافر است يعنی آنچه را که اعتقاد دارد می پوشاند و چيزی می گويد که بدان اعتقاديش نيست.

پس کفر دروغ است. و در اين فرقی نيست که اين دروغ را به خود می گوييم يا به ديگران. آن که هميشه بر اساس باور خود و يافته خود و شناخت خود و آگاهی و احساس درونی و راستين خود عمل می کند از دايره نحس کفر بيرون است. کفر ما را از خود بيگانه می کند ما را دوزبانه می کند ما را از ما جدا می کند و مانع شناخت ما از خود می شود.

اين است که صوفيان صافی در حکمت والای ما همواره رندان قلندرماب و کفرگو اما يکزبان و يکدل را بر زاهدان مسجدساز مجاهد اما رياکار و مردمفريب برتری می داده اند. هر اهل معرفت حقيقی ارزش راستی و راست کرداری را با هيچ چيز ديگر برابر نمی کند. تا راستی نباشد خود حقيقی ما آشکار نمی شود. و تا اين آشکار نشود نه خدا معنا دارد و نه دين و اخلاق خدايگانی.

نخست قدم ايمان آن است که فاش بگوييم و از گفته خود دلشاد باشيم که ما چنين ايم. من چنين ام که نمودم دگر ايشان دانند.

ايمان طعم زندگی است. يکی شدن بودن و نمودن است. ارزش شوريدگی و عشق هم از اين است اينکه دل و زبان ما را يکی می کند و ما را به فاشگويی و بی پروايی می کشاند. ...

پيام دکتر ياحقی پای مطلب پيشين حسابی پريشانم کرد. تا شب که به خانه بازگشتم حال خود را نمی فهميدم حواسم پرت بود. چند خبط کاری کردم که به دوباره کاری ناگزيرم کرد. از فکر مايل هروی بيرون نمی آمدم. آخر از دست شدن سوی چشم کاری نه آسان است. آنهم برای مردی مردستان در کار کتاب و خواندن و پژوهش. از دست دادن چشم می دانی يعنی چه؟ آيا مايل نابينا شده است؟ نتوانستم و نمی توانم به خود جواب مثبت دهم. مثل اينکه خبر مرگ عزيزی را به تو داده باشند و نخواهی و نتوانی باور کنی.

برای ما که مهاجرت می کنيم زمان متوقف می شود. هميشه چيزها را همان طور که در وطن ديده بوديم به ياد می آوريم. غافل از گردش نابکار زمان. به دوست جوانمرد و نيک سرشتی که به ايران می رفت گفتم از مايل خبر بگيرد. باورم نيست که در گذر هفت سال زمانه با او چنين نابکاری کرده باشد. باورم نيست. مايل به اندازه کافی رنج کشيده بود اين درد تازه اصلا معنايی ندارد. اصلا.

امشب ياد دو رند خراسانی کردم. مهدی اخوان که "عاشقانه ها و کبود"ش را می خواندم و نجيب مايل هروی از گوشه گيران سختکوش و خراسان شناس.

اخوان مرا برد به سالهای پيش و دورتر و دورتر. نسل او تجربه های شگرف کرد و جهان ديگری داشت. جهان کشف ذهن و زبان نو خيال های نو جسارت های تازه در عشق و سياست و حکمت رندانه ايرانی. او و شاملو و فروغ هريک مظهری شدند از ما با جامعيتی کم نظير از همه آنچه ما هستيم از کفر تا دين از غرور تا حسرت از خواهش تا بی نيازی از دل سنتی مان تا دماغ تجدد خواهمان از نظم مان تا بی نظمی مان و از پيروزی و شکست مان و از زبان و بی زبانی مان. آنها هر چه ما می توانستيم گفت گفتند و تجربه شان تجربه ما شد.

آنها مردم شهر بودند. ما مردم شهر بوديم. ما شهر را بتمامه و انسان نو را بتمامه تجربه می کرديم. چه شد که هر چه شهريان و شهرياران ما پی افکندند نابوده شد.

به ياد نجيب مايل افتادم.محضرش هميشه تازه و با برکت بود. با نکته ای سخن تازه ای بيرون می آمدی. سخت می خواند و سخت کار می کرد. هميشه به حرف تازه ای نگره تازه ای فهم نازکی رسيده بود. او هوشمندانه رمز استمرار فرهنگ ما را در اشرافيت آن می ديد.

يک بار گفت که ما در اين منطقه عامی شده ايم و عامی گرا. و اين را داريم تبليغ می کنيم. نتيجه آن حکومت علمای عوام بر ماست.

هنوز نه از بن لادن خبری بود و نه حتی از طالبان که او چنين می گفت.

می گفت بيشترين کار روی مذهب عوام شده و ما بايد روی مذهب خواص کار کنيم و مذهب خدا. مذهب خواص را در بحران می ديد. می گفت و درست می گفت که مذهبی هم که از ما دارد در دنيا معرفی می شود مذهب عوام است و همين هم نظر دنيا را به ما و فرهنگ ما خراب کرده است.

شنيده ام ديگر در مشهد نيست و به هرات بازگشته است بعد شايد بيست و پنچ شش سال اقامت در ايران و اينکه با وجود چندين و چند اثر فاخر چاپ شده هنوز بايد هر سال اقامت خود را تمديد می کرد. راه نمی آمد با علمای عوام.

فعالان سياسی و نظريه پردازان انقلابی ما چندين دهه کوشيدند تا مردم را به صحنه بياورند. اما آنها که به صحنه آمدند همانها نبودند که آنها انتظار می بردند . نظريه های آنها تماما مصادره شد به نفع گروهی که با هيچ سنت روشنگرانه ای سر سازش نداشتند.

برای همين است که آنها که از جان آزاده شهری به هر درجه ای برخودارند علی مراتبهم احساس نفس تنگی و افسردگی و خفقان می کنند و خود را بيگانه می بينند و محاصره شده با ناهمجنس.

آيا دوره معجزه به پايان رسيده است؟

می گويند از وقتی انسان متمدن شد "کتاب" فهم شد و ديگر معجزه ضرورت نداشت. چه حرف بی پايه ای! اگر من احساس کنم مثل يک انسان ابتدايی به معجزه نياز دارم ملموس و نامجرد و عينی و آشکار چه خواهد شد؟

من نمی توانم بفهمم چرا معجزه ديگر نبايد صورت گيرد. بخشی از وجود من انگار همواره بدوی باقی می ماند و سرکشی اش و ناپختگی و گستاخی ماقبل تمدنی اش فقط با معجزه مهار می شود. مثل سرد شدن آتش عظيم بر ابراهيم. تازه مگر ابراهيم نبود که مرغان را سر بريد و لاشه آنها در هم آميخت و ندای ليطمئن قلبی سر داد و خواست تا با چشم سر معجزه ای ببيند و نه معجزه که رستاخيز پس از مرگ يا در حقيقت هر دو را.

اگر ابراهيم بزرگ چنان کرد و تقاضايی ساده و ابتدايی داشت چرا من و انسان آغاز هزاره سوم نتواند و نبايد؟

آيا خداوند واقعا ما را به گفته متالهان مسيحی محکوم به زندگی در جهانی کرده است که گويی خدايی ندارد؟ اگرنه پس کی انتقام خود را خواهد گرفت و عدل خود نشان خواهد داد؟

آيا ما رها شده ايم؟ و اگر رها شده ايم پرستش چه مفهومی دارد؟ کسی را بپرستيم که ما را رها کرده است؟ عطای غيبی خود را مائده آسمانی خود را از ما دريغ کرده است؟ و به حال ما رقت نمی آورد؟

و نيايش و خواهش ديگر چه معنايی خواهد داشت اگر همه چيز قانونی کور دارد؟

آيا خداوند صدای ما را می شنود؟ اگر آری چکونه پاسخ می دهد؟

بزرگترين معجزه او عدل است.عدل شنيده شدن صدای ماست. ما را می شنود؟

مراقب باش
از اندازه بيش
نزديکتر نيايی
ترسم که بسوزانی
سرپناه سکوت مرا

اما چندان دور نيز مرو
(برايت دلتنگ می شوم)
بدون تو
آتشی نيست
و من غرق می شوم
در لجه های تاريکی

ترجمه از : به زبانی بيگانه

سعيد پای مطلب غريزه ارتباط نوشته است: روحانيون نيازی ندارند بنشينند پشت كامپيوتر و مطلب بنويسند و صفحه وب طراحی كنند. آن قدر پول دارند كه كسی ديگر اين كارها را برايشان انجام دهد. در ضمن كاسبی آنها بدون ارتباط لنگ است بنابراين ارتباط با ديگران برای آنها غريزی است چون نان شان در همين كار است. پس مسئله اصلا به مردم دوستی يا عشق به ارتباط با ديگران وابسته نيست.

در واقع سعيد می پذيرد که غريزه ارتباط روحانيون قوی است اما دليل آن را کاسبی آنها می داند و اينکه نانشان در همين ارتباط است. من مخالفتی ندارم اما معتقدم اين تنها عامل و انگيزه ارتباط آنها با مردم نيست و اگر نخواهيم به منطق تقليل تن دهيم می پذيريم که عوامل متعدد ديگری هم در کار است. وگرنه چرا آنها که عملا به کاسبی مشغ�